ΠΟΛΥΕΛΑΙΟΣ

Ορισμός

Κατά την αρχική του σύλληψη, ο πολυέλαιος (πολύς + ἔλαιον) αναφέρεται κυριολεκτικά σε ένα «πολύ-έλαιο» ή «πολύ-φωτο» σκεύος, δηλαδή ένα φωτιστικό με πολλές λυχνίες που τροφοδοτούνται με έλαιο. Στην κλασική αρχαιότητα, αν και η λέξη δεν απαντάται με τη σημερινή της μορφή, υπήρχαν πολύφωτα λυχνάρια και κρεμαστά φωτιστικά. Η έννοια της πληθώρας του φωτός, συχνά συνδεδεμένη με την πολυτέλεια και την ιερότητα, ήταν παρούσα σε ναούς και ανακτορικά κτίρια.

Η λέξη «πολυέλαιος» καθιερώνεται κυρίως στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο, αποκτώντας τη σημερινή της σημασία ως το μεγάλο, περίτεχνο κρεμαστό φωτιστικό σκεύος που κοσμεί τον κεντρικό χώρο των ορθόδοξων χριστιανικών ναών. Δεν είναι απλώς ένα μέσο φωτισμού, αλλά ένα σημαντικό λειτουργικό και συμβολικό αντικείμενο. Η ανάμνηση του ελαίου παραμένει, καθώς οι πρώτοι πολυέλαιοι ήταν πράγματι γεμάτοι με καντήλια που έκαιγαν λάδι, αν και σήμερα χρησιμοποιούνται κυρίως ηλεκτρικές λάμπες.

Στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, ο πολυέλαιος ανάβεται σε συγκεκριμένες στιγμές της ακολουθίας, ιδίως κατά τον Όρθρο και τη Θεία Λειτουργία, συμβολίζοντας τη δόξα του Θεού, την παρουσία των αγγέλων, και το άκτιστο φως του Χριστού. Η λάμψη του φωτός του πολυελαίου δημιουργεί μια ατμόσφαιρα κατάνυξης και ουράνιας μεγαλοπρέπειας, αναδεικνύοντας τον ναό ως εικόνα του ουρανού επί της γης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Φωτιστικό με πολλές λυχνίες ελαίου — Η κυριολεκτική και αρχική σημασία, αναφερόμενη σε ένα σκεύος που φέρει πολλά καντήλια ή λυχνάρια που καίνε λάδι.
2. Μεγάλο, περίτεχνο εκκλησιαστικό κρεμαστό φωτιστικό — Η επικρατούσα σημασία στη βυζαντινή και σύγχρονη ορθόδοξη λατρεία, ως το κεντρικό φωτιστικό του ναού.
3. Σύμβολο θείας δόξας και παρουσίας — Στη λειτουργική θεολογία, το φως του πολυελαίου συμβολίζει το άκτιστο φως του Χριστού και τη δόξα του Θεού.
4. Ένδειξη πλούτου και μεγαλοπρέπειας — Η πολυτέλεια και ο μεγάλος αριθμός φώτων υποδηλώνουν την αφιέρωση και τον πλούτο του ναού ή του χορηγού.
5. Μέσο δημιουργίας ατμόσφαιρας κατάνυξης — Το άναμμα του πολυελαίου σε συγκεκριμένες στιγμές της ακολουθίας εντείνει την ιερότητα και την πνευματική ατμόσφαιρα.
6. Αναφορά σε συγκεκριμένη ακολουθία του Όρθρου — Στο τυπικό της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο όρος «Πολυέλεος» αναφέρεται και σε μέρος του Όρθρου, όπου ψάλλονται οι Ψαλμοί 134 και 135, και ανάβονται όλα τα φώτα του ναού, συμπεριλαμβανομένου του πολυελαίου.

Οικογένεια Λέξεων

πολυ-ελαι- (ρίζες του πολύς και ἔλαιον)

Η οικογένεια λέξεων του πολυελαίου προκύπτει από τη σύνθεση δύο θεμελιωδών αρχαιοελληνικών ριζών: του «πολύς» που δηλώνει πληθώρα και του «ἔλαιον» που αναφέρεται στο λάδι. Αυτές οι ρίζες, βαθιά ενσωματωμένες στο αρχαιότερο στρώμα της ελληνικής γλώσσας, συνδυάζονται για να περιγράψουν αντικείμενα ή έννοιες που χαρακτηρίζονται από αφθονία ή σχέση με το λάδι. Η σύνθεση «πολυ-ελαι-» ειδικότερα, αναδεικνύει την ιδέα του «πολλού λαδιού» ή «πολλών λυχνιών που καίνε λάδι», οδηγώντας στην περιγραφή του λαμπρού εκκλησιαστικού φωτιστικού. Κάθε μέλος της οικογένειας φωτίζει μια πτυχή αυτών των βασικών εννοιών, είτε την ποσότητα, είτε την ουσία του ελαίου, είτε τη σύνθεσή τους.

Στα Αρχαία Κείμενα

Ο πολυέλαιος, ως λειτουργικό αντικείμενο, δεν απαντάται σε κλασικά κείμενα, αλλά η σημασία του αναδεικνύεται σε βυζαντινές πηγές και λειτουργικά έργα:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΟΛΥΕΛΑΙΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Lampe, G. W. H. — A Patristic Greek Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1961.
• Sophocles, E. A. — Greek Lexicon of the Roman and Byzantine Periods (from B.C. 146 to A.D. 1100). New York: Charles Scribner's Sons, 1887.
• Τυπικόν της Μεγάλης Εκκλησίας — Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος.
• Συμεών Θεσσαλονίκης — Περί της Θείας Λειτουργίας. PG 155, 253-304.
• Προκόπιος — Περί Κτισμάτων. Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1940.