ΠΡΟΒΑΤΟΝ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το πρόβατον (πληθ. πρόβατα) είναι «ζώο που προχωράει μπροστά», δηλαδή κατοικίδιο ζώο, και ειδικότερα «πρόβατο». Η λέξη προέρχεται από το ρήμα «προβαίνω» (προχωρώ), υποδηλώνοντας ένα ζώο που οδηγείται ή κινείται προς τα εμπρός, σε αντίθεση με τα άγρια ζώα. Η σημασία του στην αρχαία ελληνική κοινωνία ήταν τεράστια, καθώς τα πρόβατα αποτελούσαν βασική πηγή τροφής (κρέας, γάλα), ένδυσης (μαλλί) και θυσίας.

Στην κλασική εποχή, η κτηνοτροφία προβάτων ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της αγροτικής οικονομίας. Οι ποιμένες (προβατοβοσκοί) ήταν κοινή φιγούρα στην ύπαιθρο, και η σχέση τους με το κοπάδι τους συχνά χρησιμοποιούνταν ως μεταφορά για την ηγεσία και τη φροντίδα. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, στην «Πολιτεία» του, παρομοιάζει τον καλό κυβερνήτη με τον ποιμένα που φροντίζει τα πρόβατά του.

Με την έλευση του Χριστιανισμού, το πρόβατο απέκτησε βαθιά συμβολική σημασία. Στην Παλαιά Διαθήκη (μέσω της μετάφρασης των Εβδομήκοντα), το πρόβατο είναι συχνά θυσιαστικό ζώο, προεικονίζοντας τη θυσία του Χριστού. Στην Καινή Διαθήκη, ο Ιησούς αναφέρεται ως ο «Αμνός του Θεού» και ο «Καλός Ποιμήν», ενώ οι πιστοί παρομοιάζονται με πρόβατα του ποιμνίου του. Η αθωότητα, η υπακοή και η ανάγκη για καθοδήγηση είναι χαρακτηριστικά που αποδίδονται στο πρόβατο σε αυτό το πλαίσιο.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Κατοικίδιο ζώο, ειδικότερα πρόβατο — Η πρωταρχική και κυριολεκτική σημασία, αναφερόμενη στο ζώο που εκτρέφεται για το κρέας, το γάλα και το μαλλί του. (π.χ. Όμηρος, Οδύσσεια 9.425)
2. Θυσιαστικό ζώο — Το πρόβατο ως ζώο κατάλληλο για θυσίες στους θεούς ή ως προσφορά. (π.χ. Ηρόδοτος 2.42)
3. Σύμβολο αθωότητας, υπακοής ή απλότητας — Μεταφορική χρήση που υπογραμμίζει την παθητική φύση του προβάτου, την ευκολία με την οποία οδηγείται. (π.χ. Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης 324)
4. Μέλος ποιμνίου, ακόλουθος — Στη χριστιανική γραμματεία, οι πιστοί ως «πρόβατα» του «Καλού Ποιμένα» (Ιησού Χριστού). (π.χ. Ιωάννης 10:11)
5. Κοπάδι προβάτων — Συλλογική έννοια, αναφερόμενη σε ομάδα προβάτων. (π.χ. Ξενοφών, Κύρου Παιδεία 1.4.14)
6. Άτομο που εύκολα παρασύρεται, αφελής — Περιφρονητική ή υποτιμητική χρήση για κάποιον που στερείται κριτικής σκέψης ή αυτονομίας. (π.χ. Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Αλέξανδρος 2.4)
7. Ζώο που προχωράει — Η αρχική, ευρύτερη ετυμολογική σημασία, που περιλαμβάνει οποιοδήποτε κατοικίδιο ζώο που οδηγείται ή κινείται προς τα εμπρός.

Οικογένεια Λέξεων

προ-βα- (από το βαίνω, «προχωρώ»)

Η ρίζα «προ-βα-» προέρχεται από το ρήμα «προβαίνω» («προχωρώ», «πηγαίνω μπροστά»). Το ουσιαστικό «πρόβατον» αρχικά αναφερόταν σε οποιοδήποτε ζώο που «προχωράει» ή «οδηγείται μπροστά», δηλαδή ένα κατοικίδιο ζώο, και αργότερα εξειδικεύτηκε στο πρόβατο. Η οικογένεια λέξεων που παράγεται από αυτή τη ρίζα περιλαμβάνει όρους που σχετίζονται είτε με την κίνηση προς τα εμπρός είτε, κυρίως, με το ίδιο το ζώο και τις δραστηριότητες γύρω από αυτό, αναδεικνύοντας την κεντρική του θέση στην αγροτική ζωή και τη συμβολική του σημασία.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία αναδεικνύουν τη χρήση και τη σημασία του προβάτου στην αρχαία γραμματεία και τη χριστιανική παράδοση:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΡΟΒΑΤΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature (BDAG). 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2000.
• Πλάτων — Πολιτεία, Βιβλίο Β', 343b.
• Ευαγγέλιο κατά Ιωάννην — Κεφάλαιο 10, στίχος 11.
• Ησαΐας — Κεφάλαιο 53, στίχος 7 (Μετάφραση των Εβδομήκοντα).
• Aristotle — Historia Animalium, Book I, 501a.
• Detienne, M. — The Gardens of Adonis: Spices in Greek Mythology. Princeton University Press, 1994 (για τις θυσίες).
• Davies, J. G. — The Early Christian Church. Holt, Rinehart and Winston, 1965 (για τη συμβολική χρήση).