ΠΡΟΦΑΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η πρόφασις σημαίνει αρχικά «έκθεση, επίδειξη, εμφάνιση». Η λέξη προέρχεται από το ρήμα προφαίνω, που σημαίνει «εκθέτω, φανερώνω». Αυτή η αρχική, ουδέτερη σημασία, που υποδηλώνει απλώς κάτι που τίθεται σε θέαση ή γίνεται φανερό, αποτελεί τη βάση για την μετέπειτα σημασιολογική της εξέλιξη.

Με την πάροδο του χρόνου, η σημασία της πρόφασης μετατοπίστηκε προς το «πρόσχημα», την «δικαιολογία» ή την «φαινομενική αιτία». Αυτή η εξέλιξη είναι ιδιαίτερα εμφανής στον Θουκυδίδη, ο οποίος χρησιμοποιεί συστηματικά την πρόφαση για να διακρίνει την επιφανειακή, δηλωμένη αιτία ενός πολέμου ή μιας ενέργειας από την πραγματική, υποκείμενη αιτία (αἰτία). Η πρόφασις γίνεται έτσι ένα εργαλείο για την ανάλυση της πολιτικής ρητορικής και της διπλωματίας, όπου οι δηλωμένοι λόγοι συχνά αποκρύπτουν τα πραγματικά κίνητρα.

Στη ρητορική και τη φιλοσοφία, η πρόφασις αναφέρεται σε έναν λόγο που προβάλλεται για να καλύψει την αλήθεια ή να δικαιολογήσει μια πράξη. Δεν είναι απαραίτητα μια πλήρης ψευδολογία, αλλά μάλλον μια επιλεκτική παρουσίαση γεγονότων ή μια ερμηνεία που εξυπηρετεί έναν συγκεκριμένο σκοπό, συχνά την αποφυγή ευθύνης ή την επίτευξη ενός κρυφού στόχου. Η κατανόηση της πρόφασης είναι κρίσιμη για την αποκάλυψη των πραγματικών προθέσεων πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Έκθεση, επίδειξη, εμφάνιση — Η αρχική, ουδέτερη σημασία, που αναφέρεται σε κάτι που τίθεται σε θέαση ή γίνεται φανερό.
2. Φαινομενική αιτία, ο λόγος που προβάλλεται — Η σημασία που ανέδειξε ο Θουκυδίδης, διακρίνοντας την πρόφαση (τον δηλωμένο λόγο) από την αἰτία (την πραγματική αιτία).
3. Πρόσχημα, δικαιολογία, ψευδής αιτιολογία — Η πιο κοινή σημασία στην κλασική και ελληνιστική περίοδο, όπου η πρόφασις χρησιμοποιείται για να καλύψει την αλήθεια ή να δικαιολογήσει μια πράξη.
4. Ευκαιρία, αφορμή — Σε ορισμένα συμφραζόμενα, η πρόφασις μπορεί να σημαίνει μια ευνοϊκή περίσταση ή αφορμή για κάτι.
5. Προσποίηση, υποκρισία — Η ενέργεια του να προσποιείται κανείς κάτι, να ενεργεί με υποκριτικό τρόπο για να κρύψει τις πραγματικές του προθέσεις.
6. Κατηγορία, επίκληση — Στο νομικό πλαίσιο, μπορεί να αναφέρεται σε μια κατηγορία ή σε έναν ισχυρισμό που προβάλλεται.

Οικογένεια Λέξεων

φαν- (ρίζα του ρήματος φαίνω, σημαίνει «δείχνω, εμφανίζω»)

Η ρίζα φαν- είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική, εκφράζοντας την έννοια του «δείχνω», «φέρνω στο φως» ή «εμφανίζομαι». Από αυτή τη ρίζα προέρχεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα σημασιών, από την απλή οπτική εμφάνιση μέχρι την πνευματική φανέρωση και την παραπλανητική προσποίηση. Η προσθήκη διαφόρων προθημάτων (όπως προ-, απο-, εν-, δια-) και επιθημάτων επιτρέπει τη δημιουργία λέξεων που περιγράφουν διαφορετικές πτυχές της φανέρωσης, της αποκάλυψης ή της απόκρυψης μέσω της εμφάνισης. Η πρόφασις αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής, όπου η «προ-» εμφάνιση μετατρέπεται σε «πρόσχημα».

Στα Αρχαία Κείμενα

Η έννοια της πρόφασης, ιδιαίτερα η διάκρισή της από την αλήθεια, αποτελεί επαναλαμβανόμενο θέμα στην αρχαία γραμματεία.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΡΟΦΑΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Θουκυδίδης — Ἱστορίαι. Επιμέλεια H. Stuart Jones και J. Enoch Powell. Oxford: Clarendon Press, 1942.
• Πλάτων — Νόμοι. Επιμέλεια John Burnet. Oxford: Clarendon Press, 1907.
• Aland, K., Black, M., Martini, C. M., Metzger, B. M., Wikgren, A. — The Greek New Testament, 4th revised edition. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1993.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, 3rd edition. Chicago: University of Chicago Press, 2000.
• Demosthenes — Olynthiacs, Philippics, Minor Private Orations. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1930-1949.