ΠΡΟΛΗΨΙΣ

Ορισμός

Κατά την κλασική ελληνική γραμματεία, η πρόληψις (από το πρό + λῆψις, «το να παίρνω εκ των προτέρων») σπάνια απαντάται με την έννοια της «προκαταβολικής σύλληψης» ή «πρόληψης» σε γνωσιολογικό πλαίσιο. Η χρήση της ήταν αρχικά πιο γενική, αναφερόμενη σε μια «προηγούμενη ενέργεια» ή «προκαταβολή». Ωστόσο, η σημασία της εκτοξεύτηκε στην ελληνιστική φιλοσοφία, καθιστώντας την έναν κεντρικό όρο για την κατανόηση της ανθρώπινης γνώσης και της ηθικής.

Στην Στωική φιλοσοφία, η πρόληψις (λατινικά: anticipatio ή praenotio) ορίζεται ως μια «φυσική έννοια» (ἔννοια φυσική) ή «κοινή έννοια» (κοινὴ ἔννοια) που είναι έμφυτη σε όλους τους ανθρώπους. Οι Στωικοί πίστευαν ότι αυτές οι προλήψεις είναι αληθείς και αποτελούν τη βάση για τη λογική σκέψη, την ηθική κρίση και την κατανόηση των συμπαντικών αρχών. Είναι οι πρώτες, αυθόρμητες συλλήψεις που σχηματίζονται χωρίς διδασκαλία, μέσω της εμπειρίας και της λογικής.

Αντιθέτως, για τους Επικούρειους, η πρόληψις δεν ήταν έμφυτη αλλά αποτελούσε μια «προ-νόηση» (προ-λαμβάνω + νοέω) που σχηματιζόταν από την επανειλημμένη πρόσληψη αισθητηριακών δεδομένων. Ήταν ένα είδος «αποθηκευμένης» εικόνας ή ιδέας που προέκυπτε από την επανάληψη παρόμοιων εμπειριών και χρησίμευε ως κριτήριο αλήθειας. Όταν βλέπουμε ένα άλογο, η πρόληψις του αλόγου ενεργοποιείται, επιτρέποντάς μας να αναγνωρίσουμε το αντικείμενο.

Με την πάροδο του χρόνου, και ιδιαίτερα στη μεταγενέστερη ελληνική, η λέξη απέκτησε συχνά μια αρνητική χροιά, σημαίνοντας «προκατάληψη», «δεισιδαιμονία» ή «προκατειλημμένη ιδέα» που βασίζεται σε ανεπαρκή στοιχεία ή άλογη πίστη. Αυτή η εξέλιξη αντικατοπτρίζει μια απομάκρυνση από την αρχική φιλοσοφική της αυστηρότητα προς μια πιο κοινή, επικριτική χρήση.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Προκαταβολική σύλληψη, προ-νόηση — Η γενική έννοια της λήψης ή κατανόησης κάτι εκ των προτέρων, πριν από την πλήρη εμπειρία ή εξέταση.
2. Στωική έννοια: Έμφυτη, φυσική ιδέα — Μια κοινή, έμφυτη έννοια ή αρχή που υπάρχει στον ανθρώπινο νου, αποτελώντας τη βάση της λογικής και της ηθικής (π.χ. η πρόληψις του καλού).
3. Επικούρεια έννοια: Κριτήριο αλήθειας — Μια προ-νόηση ή «αποθηκευμένη» εικόνα που σχηματίζεται από επαναλαμβανόμενες αισθητηριακές εμπειρίες, λειτουργώντας ως κριτήριο για την αναγνώριση και την αλήθεια.
4. Προκατάληψη, προκατειλημμένη ιδέα — Μια αρνητική σημασία που αναπτύχθηκε αργότερα, υποδηλώνοντας μια άλογη ή αβάσιμη πεποίθηση που σχηματίζεται χωρίς επαρκή στοιχεία.
5. Δεισιδαιμονία — Σε μεταγενέστερα κείμενα, η πρόληψις μπορεί να αναφέρεται σε μια δεισιδαιμονική πίστη ή φόβο, μια προκατάληψη που βασίζεται σε άγνοια.
6. Προαίσθημα, προμήνυμα — Μια αίσθηση ή γνώση για κάτι που πρόκειται να συμβεί, ένα είδος προγνωστικής αντίληψης.
7. Προτεραιότητα, προνομιακή λήψη — Σε νομικό ή διοικητικό πλαίσιο, η πράξη της προτεραιότητας στην απόκτηση ή διεκδίκηση κάτι.

Οικογένεια Λέξεων

λαβ-/ληβ-/ληψ- (ρίζα του ρήματος λαμβάνω, σημαίνει «παίρνω, συλλαμβάνω»)

Η ρίζα λαβ-/ληβ-/ληψ- είναι μια από τις πιο παραγωγικές ρίζες της αρχαίας ελληνικής, εκφράζοντας την θεμελιώδη έννοια του «παίρνω, συλλαμβάνω, καταλαμβάνω». Από αυτήν την αρχαιοελληνική ρίζα, που ανήκει στο αρχαιότερο στρώμα της γλώσσας, παράγεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα σημασιών, από την απλή φυσική πράξη της λήψης έως τις πιο αφηρημένες γνωστικές και φιλοσοφικές έννοιες. Τα διάφορα προθέματα τροποποιούν τη βασική σημασία, προσδίδοντας αποχρώσεις όπως η ανάληψη, η κατάληψη, η σύλληψη ή η πρόληψη, αναδεικνύοντας την ευελιξία της ελληνικής γλώσσας στη δημιουργία σύνθετων εννοιών.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η φιλοσοφική σημασία της προλήψεως αναδεικνύεται μέσα από τα κείμενα των αρχαίων συγγραφέων:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΡΟΛΗΨΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement, Oxford University Press, 1996.
• Diogenes Laertius — Lives of Eminent Philosophers, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1925.
• Cicero, Marcus Tullius — De Natura Deorum, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1933.
• Cicero, Marcus Tullius — Academica, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1933.
• Sextus Empiricus — Adversus Mathematicos, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1935.
• Plato — Sophist, Republic, Loeb Classical Library, Harvard University Press, various editions.
• Aristotle — Metaphysics, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1933.
• Thucydides — History of the Peloponnesian War, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1919.
• Xenophon — Anabasis, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1922.