ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΝ

Ορισμός

Το προσωπεῖον (το) είναι ουσιαστικό που στην αρχαία ελληνική γλώσσα αναφέρεται πρωτίστως στη «μάσκα», ειδικά αυτή που φορούσαν οι ηθοποιοί στην τραγωδία και την κωμωδία. Αυτή η μάσκα δεν ήταν απλώς ένα κάλυμμα, αλλά ένα εργαλείο που επέτρεπε στον ηθοποιό να υποδυθεί διαφορετικούς χαρακτήρες, να ενισχύσει τη φωνή του και να καταστήσει ορατά τα συναισθήματα ή την ηλικία του ρόλου σε ένα μεγάλο κοινό. Η σημασία του επεκτάθηκε για να περιλάβει τον ίδιο τον «χαρακτήρα» ή τον «ρόλο» που υποδύεται κάποιος, είτε στη σκηνή είτε στη ζωή.

Πέρα από τη θεατρική του χρήση, το προσωπεῖον απέκτησε και μεταφορικές σημασίες. Μπορούσε να δηλώνει την «εξωτερική εμφάνιση» ή το «πρόσχημα» που υιοθετεί κάποιος για να κρύψει την αληθινή του φύση ή τα κίνητρά του. Στη φιλοσοφία, ιδίως από την πλατωνική σκέψη και μετά, η έννοια του προσωπεῖου συνδέθηκε με τη διάκριση μεταξύ φαινομένου και ουσίας, μεταξύ αυτού που φαίνεται και αυτού που πραγματικά είναι.

Σε μεταγενέστερες περιόδους, ιδίως στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή, η λέξη μπορούσε να αναφέρεται και σε ένα «πρόσωπο» ή «άτομο» γενικότερα, υποδηλώνοντας την ιδιότητα του φορέα ενός ρόλου ή μιας ταυτότητας. Επίσης, χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει προστατευτικά καλύμματα προσώπου για ζώα ή ακόμα και αρχιτεκτονικά διακοσμητικά στοιχεία που μιμούνταν ανθρώπινα πρόσωπα. Η πολυπλοκότητα της σημασίας του αναδεικνύει την κεντρική του θέση στην ελληνική σκέψη περί ταυτότητας και αναπαράστασης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Μάσκα ηθοποιού — Το κάλυμμα προσώπου που φορούσαν οι ηθοποιοί στο αρχαίο ελληνικό θέατρο για να υποδυθούν χαρακτήρες, να εκφράσουν συναισθήματα και να ενισχύσουν τη φωνή.
2. Χαρακτήρας, ρόλος — Ο ρόλος ή η προσωπικότητα που υποδύεται ένας ηθοποιός ή ένα άτομο στη ζωή.
3. Μεταφορική μάσκα, πρόσχημα — Η εξωτερική εμφάνιση ή η προσποίηση που χρησιμοποιείται για να κρύψει την αλήθεια ή την πραγματική φύση.
4. Πρόσωπο, όψη — Σπανιότερα, η ίδια η όψη ή το πρόσωπο, ιδίως σε ποιητικά ή ρητορικά κείμενα.
5. Άτομο, πρόσωπο — Σε ελληνιστικά και ρωμαϊκά κείμενα, αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο άτομο ή μια προσωπικότητα.
6. Προστατευτικό κάλυμμα προσώπου — Μάσκα για ζώα (π.χ. άλογα) ή άλλα αντικείμενα.
7. Αρχιτεκτονικό διακοσμητικό — Γλυπτό ή ανάγλυφο που αναπαριστά ανθρώπινο πρόσωπο.

Οικογένεια Λέξεων

προσ-ωπ- (ρίζα του πρόσωπον, σημαίνει «όψη, εμφάνιση»)

Η ρίζα προσ-ωπ- αποτελείται από την πρόθεση πρός («προς, εμπρός») και το ουσιαστικό ὤψ («όψη, μάτι, πρόσωπο»), υποδηλώνοντας την έννοια του «αυτού που βρίσκεται μπροστά» ή «αυτού που φαίνεται». Από αυτή τη σύνθεση προκύπτει το πρόσωπον, το οποίο αρχικά αναφέρεται στην όψη και κατόπιν στην ταυτότητα. Η οικογένεια λέξεων που παράγεται από αυτή τη ρίζα εξερευνά τις ποικίλες διαστάσεις της εμφάνισης, της αναπαράστασης και της αντίληψης, από την κυριολεκτική όψη μέχρι τους κοινωνικούς ρόλους και τις μεταφορικές μάσκες. Κάθε μέλος της οικογένειας φωτίζει μια διαφορετική πτυχή αυτής της θεμελιώδους έννοιας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Το προσωπεῖον, ως κεντρικό στοιχείο της αρχαίας ελληνικής σκέψης και τέχνης, εμφανίζεται σε σημαντικά κείμενα με ποικίλες σημασίες.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press, 1940.
• Αισχύλος — Αγαμέμνων. Επιμέλεια και σχόλια από Eduard Fraenkel. Oxford: Clarendon Press, 1950.
• Δημοσθένης — Περί Στεφάνου. Επιμέλεια και σχόλια από W. W. Goodwin. Cambridge: Harvard University Press, 1901.
• Αριστοτέλης — Περί ζώων μορίων. Επιμέλεια και μετάφραση από A. L. Peck. Cambridge: Harvard University Press, 1937.
• Πολύβιος — Ιστορίαι. Επιμέλεια και μετάφραση από W. R. Paton. Cambridge: Harvard University Press, 1922-1927.
• Πλάτων — Πολιτεία. Επιμέλεια και μετάφραση από Paul Shorey. Cambridge: Harvard University Press, 1930-1935.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2000.