ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΝ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το προσωπεῖον είναι κυρίως «κάτι που φοριέται στο πρόσωπο, μάσκα», και ειδικότερα «θεατρική μάσκα». Η λέξη προέρχεται από το πρόσωπον, που σημαίνει «πρόσωπο, όψη, παρουσία», και υποδηλώνει ένα αντικείμενο που σχετίζεται άμεσα με την όψη ή την ταυτότητα.

Στο πλαίσιο του αρχαίου ελληνικού δράματος, το προσωπεῖον ήταν αναπόσπαστο στοιχείο τόσο της τραγωδίας όσο και της κωμωδίας. Κατασκευασμένο από λινό, φελλό ή ξύλο, κάλυπτε ολόκληρο το κεφάλι του ηθοποιού, συμπεριλαμβανομένων των μαλλιών. Οι μάσκες είχαν υπερμεγέθη χαρακτηριστικά και εκφράσεις, επιτρέποντας στο κοινό να αναγνωρίζει τον χαρακτήρα και τη συναισθηματική του κατάσταση από απόσταση. Επίσης, λειτουργούσαν ως μεγαφωνικά όργανα, ενισχύοντας τη φωνή του ηθοποιού.

Πέρα από τη θεατρική του χρήση, το προσωπεῖον μπορούσε να αναφέρεται και σε οποιοδήποτε κάλυμμα προσώπου για μεταμφίεση ή απόκρυψη. Μεταφορικά, η λέξη απέκτησε τη σημασία του «ρόλου» ή της «υποκριτικής εμφάνισης», δηλαδή μιας ψεύτικης ή προσποιητής ταυτότητας που υιοθετεί κάποιος για να κρύψει τον αληθινό του εαυτό ή τα κίνητρά του. Η λατινική λέξη «persona», από την οποία προέρχεται η αγγλική «person» και «personality», έχει τις ρίζες της σε αυτή τη θεατρική λειτουργία του ελληνικού προσωπεῖον.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Κάλυμμα προσώπου, μεταμφίεση — Η αρχική και κυριολεκτική σημασία: ένα αντικείμενο που καλύπτει το πρόσωπο για να κρύψει την ταυτότητα ή να αλλάξει την εμφάνιση.
2. Θεατρική μάσκα — Το πιο διαδεδομένο νόημα στην αρχαιότητα: η μάσκα που φορούσαν οι ηθοποιοί στην τραγωδία και την κωμωδία για να υποδυθούν χαρακτήρες.
3. Ρόλος, χαρακτήρας — Μεταφορική χρήση: ο ρόλος που υποδύεται κάποιος στη ζωή ή σε μια συγκεκριμένη κατάσταση, η προσωπικότητα που προβάλλεται.
4. Προσωποποίηση — Η αναπαράσταση ενός αφηρημένου εννοίας ή ενός άψυχου αντικειμένου ως πρόσωπο ή ον.
5. Εξωτερική εμφάνιση, ψεύτικη όψη — Η προσποιητή συμπεριφορά ή η ψευδής εικόνα που παρουσιάζει κάποιος, συχνά για να εξαπατήσει ή να κρύψει την αλήθεια.
6. Προσωπικότητα, ταυτότητα — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να υποδηλώνει την ίδια την προσωπικότητα ή την ταυτότητα, όπως και το πρόσωπον.

Οικογένεια Λέξεων

προσ-ωπ- (ρίζα του πρόσωπον, σημαίνει «αυτό που είναι μπροστά στην όψη»)

Η ρίζα προσ-ωπ- προέρχεται από τη σύνθεση της πρόθεσης πρός («προς, εμπρός») και του ουσιαστικού ὤψ («μάτι, όψη, πρόσωπο»). Αυτή η σύνθεση δημιουργεί ένα σημασιολογικό πεδίο που καλύπτει την έννοια του προσώπου, της εμφάνισης, της ταυτότητας και της αναπαράστασης. Από την κυριολεκτική όψη του ανθρώπου μέχρι τις μεταφορικές έννοιες του ρόλου και της προσωπικότητας, η ρίζα αυτή είναι θεμελιώδης για την κατανόηση της ανθρώπινης παρουσίας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της πολυσχιδούς έννοιας.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Poliakoff, M. B. — Masks and the Ancient Greek Stage. In The Oxford Handbook of Greek and Roman Art and Architecture, edited by A. J. S. Spawforth, 2018.
• Wiles, D. — Mask and Performance in Greek Tragedy: From Ancient Festival to Modern Stage. Cambridge University Press, 2007.
• Plato — Republic (Πολιτεία), Book X, 597e.
• Aristotle — Poetics (Περί Ποιητικής), 1449a.
• Menander — Dyskolos (Δύσκολος), passim.
• Easterling, P. E. — The Cambridge Companion to Greek Tragedy. Cambridge University Press, 1997.