ΠΡΟΣΤΑΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η πρόστασις είναι αρχικά η «πράξη του στέκεσθαι μπροστά» ή «τοποθετείν ενώπιον», μια κυριολεκτική σημασία που γρήγορα επεκτάθηκε σε ένα ευρύ φάσμα αφηρημένων εννοιών. Η βασική ιδέα της θέσης «πρό» (μπροστά) σε συνδυασμό με το «ἵστημι» (στέκομαι) είναι καθοριστική για την κατανόηση των ποικίλων χρήσεών της.

Στην πολιτική και κοινωνική σφαίρα, η πρόστασις αναφέρεται στην προστασία, την αιγίδα ή την υπεράσπιση, ιδίως από έναν προστάτη ή ηγέτη. Μπορεί επίσης να σημαίνει την ηγεσία, την προεδρία ή την εποπτεία, υποδηλώνοντας τη θέση κάποιου που βρίσκεται επικεφαλής ή έχει την ευθύνη. Αυτή η σημασία είναι εμφανής σε κείμενα που περιγράφουν τη λειτουργία των πολιτικών αρχόντων ή των στρατιωτικών διοικητών.

Στον επιστημονικό και φιλοσοφικό λόγο, ιδιαίτερα στη ρητορική και τη διαλεκτική, η πρόστασις μπορεί να δηλώνει μια πρόταση, μια αρχή ή ένα επιχείρημα που τίθεται προς εξέταση ή υπεράσπιση. Στη γεωμετρία ή την αρχιτεκτονική, περιγράφει μια προεξοχή, ένα προστώο ή ένα τμήμα που προβάλλει από ένα σύνολο. Ακόμη και στην ιατρική, μπορεί να αναφέρεται σε μια φυσική προβολή ή μια εξόγκωση του σώματος. Η πολυπλοκότητα της σημασίας της την καθιστά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ικανότητας της ελληνικής γλώσσας να αποδίδει αφηρημένες έννοιες από συγκεκριμένες πράξεις.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Η πράξη του στέκεσθαι μπροστά — Η κυριολεκτική σημασία της λέξης, η φυσική θέση του να βρίσκεται κανείς ή κάτι ενώπιον άλλου.
2. Προστασία, αιγίδα, υπεράσπιση — Η ενέργεια ή η κατάσταση του να παρέχεται ασφάλεια ή υποστήριξη, συχνά από έναν προστάτη. Π.χ. «τὴν τῆς πόλεως πρόστασιν» (Δημοσθένης, Περί Στεφάνου).
3. Ηγεσία, προεδρία, εποπτεία — Η θέση ή η λειτουργία του να είναι κανείς επικεφαλής, να διευθύνει ή να επιβλέπει. Χρησιμοποιείται για πολιτικούς ή στρατιωτικούς ηγέτες.
4. Πρόταση, αρχή, επιχείρημα (ρητορική, φιλοσοφία) — Ένας ισχυρισμός ή μια θέση που τίθεται προς συζήτηση, απόδειξη ή υπεράσπιση. Σημαντική έννοια στη διαλεκτική και τη ρητορική. Π.χ. «ἡ πρόστασις τοῦ λόγου» (Αριστοτέλης, Ρητορική).
5. Προεξοχή, προβολή (αρχιτεκτονική, γεωμετρία) — Ένα τμήμα κτιρίου ή ένα γεωμετρικό σχήμα που προβάλλει ή εξέχει. Π.χ. «πρόστασις τοῦ τοίχου».
6. Φυσική προβολή, εξόγκωση (ιατρική) — Στην ιατρική ορολογία, μια φυσική προεξοχή ή ένα εξόγκωμα στο σώμα, όπως μια διόγκωση ή ένας όγκος.
7. Εντολή, διάταγμα — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να σημαίνει αυτό που έχει τεθεί ως εντολή ή οδηγία, παρόμοια με το πρόσταγμα.

Οικογένεια Λέξεων

πρό- + στα- / στη- / στασ- (ρίζα του ἵστημι, σημαίνει «στέκομαι»)

Η ρίζα πρό- + στα- / στη- / στασ- αποτελεί τη βάση μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια του «στέκεσθαι μπροστά» ή «τοποθετείν ενώπιον». Η πρόθεση «πρό» προσδίδει την ιδέα της προτεραιότητας, της υπεράσπισης, της ηγεσίας ή της έκθεσης, ενώ η ρίζα του ρήματος «ἵστημι» (που σημαίνει «στέκομαι», «τοποθετώ») παρέχει τη θεμελιώδη ενέργεια. Αυτή η σύνθεση γεννά λέξεις που περιγράφουν τόσο φυσικές θέσεις όσο και αφηρημένες έννοιες όπως η προστασία, η εξουσία, η εντολή και η αρχιτεκτονική προβολή. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της δυναμικής σχέσης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η πρόστασις εμφανίζεται σε διάφορα κείμενα της αρχαίας γραμματείας, αναδεικνύοντας το εύρος των σημασιών της:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΡΟΣΤΑΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Δημοσθένης — Περί Στεφάνου. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Αριστοτέλης — Ρητορική. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Πλάτων — Νόμοι. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Θουκυδίδης — Ιστορίαι. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Γαληνός — Περί των εν οφθαλμοῖς παθῶν. Corpus Medicorum Graecorum.
• Pauly, A., Wissowa, G., Kroll, W. — Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. Stuttgart: J.B. Metzler, 1893-1978.