ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, ο προστάτης είναι πρωτίστως «αυτός που στέκεται μπροστά», και κατ’ επέκταση «προστάτης, φύλακας, υπερασπιστής». Στην κλασική Αθήνα, ο όρος είχε ιδιαίτερη σημασία, αναφερόμενος σε πολίτες που αναλάμβαναν την προστασία ευάλωτων ομάδων, όπως οι ορφανοί, οι χήρες, ή οι μέτοικοι (προστάτης μετοίκων), οι οποίοι δεν είχαν πλήρη πολιτικά δικαιώματα και χρειάζονταν έναν πολίτη ως εγγυητή και εκπρόσωπο στις νομικές και κοινωνικές τους συναλλαγές.

Πέρα από τον κοινωνικό του ρόλο, ο προστάτης λειτουργούσε και ως νομικός εκπρόσωπος ή συνήγορος, ειδικά σε περιπτώσεις όπου κάποιος δεν μπορούσε να μιλήσει για τον εαυτό του. Η έννοια επεκτάθηκε και σε πολιτικούς ηγέτες ή αρχηγούς, αυτούς που «στέκονταν μπροστά» στο λαό, αναλαμβάνοντας την ευθύνη της καθοδήγησης και της υπεράσπισης των συμφερόντων της πόλης ή μιας παράταξης. Ο Δημοσθένης, για παράδειγμα, αναφέρεται στους «προστάτας τῶν νόμων» ως τους φύλακες της έννομης τάξης.

Σε ευρύτερο πλαίσιο, ο προστάτης μπορούσε να είναι ο αρχηγός μιας οικογένειας, ο επικεφαλής μιας θρησκευτικής κοινότητας, ή ακόμα και ο προστάτης θεός μιας πόλης ή ενός ιερού. Η λέξη διατηρεί πάντα την κεντρική ιδέα της ενεργού παρουσίας και της υπεράσπισης, είτε αυτή είναι φυσική, νομική, είτε ηθική. Η σημασία του εξελίχθηκε από τον απλό «προστάτη» σε «πρόεδρο» ή «ηγέτη» σε διάφορες οργανώσεις και θεσμούς, διατηρώντας την αρχική του δυναμική.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Φύλακας, Προστάτης — Αυτός που προστατεύει, υπερασπίζεται ή φροντίζει κάποιον ή κάτι, όπως ο προστάτης ορφανών ή χηρών. (Πλάτων, Νόμοι 927b)
2. Προστάτης Μετοίκων — Στην αρχαία Αθήνα, πολίτης που αναλάμβανε την εκπροσώπηση και προστασία ενός μετοίκου στις νομικές και κοινωνικές του υποθέσεις.
3. Νομικός Εκπρόσωπος, Συνήγορος — Αυτός που εκπροσωπεί κάποιον στο δικαστήριο ή υπερασπίζεται τα δικαιώματά του. (Δημοσθένης, Κατά Λεπτίνου 24.133)
4. Ηγέτης, Αρχηγός, Πρόεδρος — Αυτός που βρίσκεται επικεφαλής, καθοδηγεί ή διοικεί μια ομάδα, πόλη ή οργάνωση. (Ξενοφών, Απομνημονεύματα 3.5.18)
5. Υπερασπιστής, Υποστηρικτής — Αυτός που υποστηρίζει ενεργά μια υπόθεση, ιδέα ή αρχή. (Σοφοκλής, Αντιγόνη 1058)
6. Θεματοφύλακας, Εγγυητής — Αυτός που διασφαλίζει την τήρηση νόμων, θεσμών ή συμφωνιών. (Δημοσθένης, Περί Στεφάνου 18.247)
7. Προστάτης Θεός/Άγιος — Θεότητα ή άγιος που θεωρείται φύλακας μιας πόλης, μιας οικογένειας ή ενός ατόμου.

Οικογένεια Λέξεων

ἵστημι (ρίζα ἵστημι, σημαίνει «στέκομαι, τοποθετώ»)

Η ρίζα ἵστημι είναι μία από τις πιο παραγωγικές και σημασιολογικά πλούσιες ρίζες της αρχαίας ελληνικής, υποδηλώνοντας την έννοια της στάσης, της τοποθέτησης, της ίδρυσης, αλλά και της παύσης ή της εγκατάστασης. Με την προσθήκη του προθέματος πρό- («μπροστά, υπέρ»), η ρίζα αυτή γεννά μια οικογένεια λέξεων που επικεντρώνονται στην ιδέα του να «στέκεται κανείς μπροστά» για να προστατεύσει, να ηγηθεί, να καθοδηγήσει ή να εγκαθιδρύσει. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτής της θεμελιώδους έννοιας, από την ενέργεια της προστασίας μέχρι την ιδιότητα του προστάτη και την κατάσταση της έλλειψης προστασίας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία σημαντικά χωρία που αναδεικνύουν τις πολλαπλές πτυχές του προστάτη:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Δημοσθένης — Κατά Λεπτίνου, Περί Στεφάνου, Κατά Μειδίου. Loeb Classical Library.
• Ξενοφών — Απομνημονεύματα. Loeb Classical Library.
• Πλάτων — Πολιτεία, Νόμοι. Loeb Classical Library.
• Σοφοκλής — Αντιγόνη. Loeb Classical Library.
• Θουκυδίδης — Ιστορίαι. Loeb Classical Library.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. University of Chicago Press, 2000.