ΠΤΩΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η πτῶσις (πτώσις) είναι αρχικά «η πράξη του πέφτειν, πτώση». Η λέξη προέρχεται από το ρήμα πίπτω και καλύπτει ένα ευρύ φάσμα εννοιών, από την απλή φυσική κίνηση προς τα κάτω έως πιο αφηρημένες καταστάσεις. Στην κλασική ελληνική, μπορεί να αναφέρεται στην πτώση ενός κτιρίου, στην πτώση ενός αλόγου, ή στην πτώση ενός ανθρώπου σε μάχη.

Η σημασία της επεκτάθηκε γρήγορα σε μεταφορικές χρήσεις. Μπορεί να περιγράψει την «πτώση» της τύχης, την «κατάπτωση» ενός χαρακτήρα, ή την «αποτυχία» ενός σχεδίου. Στη φιλοσοφία, ιδίως στον Πλάτωνα και τους Στωικούς, η πτῶσις μπορεί να υποδηγώνει την απομάκρυνση από την ιδανική κατάσταση ή την αρχική φύση.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η πτῶσις στην ιατρική, όπου αναφέρεται στην πρόπτωση ή την καθίζηση οργάνων (π.χ. μήτρας, εντέρου), στην απώλεια λειτουργίας (π.χ. πτώση βλεφάρου), ή σε παθολογικές καταστάσεις που χαρακτηρίζονται από «πτώση» ή «κάθοδο». Επίσης, στη γραμματική, ο όρος «πτώσις» χρησιμοποιήθηκε από τους Αλεξανδρινούς γραμματικούς για να περιγράψει τις κλιτικές μορφές των ουσιαστικών και των επιθέτων, μια έννοια που διατηρείται μέχρι σήμερα.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Η πράξη του πέφτειν, πτώση (κυριολεκτική) — Η φυσική κίνηση ενός σώματος από υψηλότερο σε χαμηλότερο σημείο. «ἡ πτῶσις τοῦ λίθου» (η πτώση της πέτρας).
2. Κατάρρευση, καταστροφή — Η πτώση ενός κτιρίου, μιας πόλεως, ή ενός πολιτικού συστήματος. «ἡ πτῶσις τῆς πόλεως» (η πτώση της πόλης).
3. Αποτυχία, αποβολή, εκτροπή — Η αποτυχία ενός σχεδίου ή η εκτροπή από την ορθή πορεία. «ἡ πτῶσις ἀπὸ τῆς ἀρετῆς» (η πτώση από την αρετή).
4. Πρόπτωση, καθίζηση (ιατρική) — Η μετατόπιση ή η κάθοδος ενός οργάνου από την κανονική του θέση. «πτῶσις μήτρας» (πρόπτωση μήτρας).
5. Απώλεια, απώλεια λειτουργίας (ιατρική) — Η απώλεια ενός μέλους ή η αδυναμία λειτουργίας, όπως η πτώση βλεφάρου (βλεφαρόπτωση).
6. Περιστατικό, συμβάν, σύμπτωση — Ένα γεγονός που συμβαίνει, συχνά απροσδόκητα. Στους Στωικούς, η «περίπτωσις» ως τυχαίο γεγονός.
7. Γραμματική πτώση — Οι κλιτικές μορφές των ουσιαστικών, επιθέτων και αντωνυμιών (ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική, κλητική). Εισήχθη από τους Αλεξανδρινούς γραμματικούς.
8. Κατάπτωση, ηθική ή κοινωνική υποβάθμιση — Η απώλεια κύρους, αξιοπρέπειας ή ηθικής ακεραιότητας.

Οικογένεια Λέξεων

πτ- / πετ- (ρίζα του πίπτω, σημαίνει «πέφτω, πετώ»)

Η ρίζα πτ- (ή πετ- στην πρωτο-ινδοευρωπαϊκή της μορφή *pet-) είναι θεμελιώδης στην ελληνική γλώσσα, εκφράζοντας την έννοια της κίνησης, κυρίως προς τα κάτω, αλλά και στον αέρα. Από αυτή τη ρίζα προέρχεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν την πτώση, την κατάρρευση, την αποτυχία, αλλά και τα συμβάντα και τις κλίσεις. Η ποικιλία των προθεμάτων που συνδυάζονται με αυτή τη ρίζα δείχνει την ευελιξία της να αποδώσει διαφορετικές αποχρώσεις της κίνησης και της μεταβολής.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η ευρύτητα της σημασίας της πτώσεως αποτυπώνεται σε κείμενα από την αρχαία γραμματεία έως τη χριστιανική σκέψη.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΠΤΩΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots. Klincksieck, 1968-1980.
• Thucydides — Historiae.
• Plato — Politeia.
• Dionysius Thrax — Ars Grammatica.
• Hippocrates — Corpus Hippocraticum.
• Gale, T. — Galeni Opera Omnia.
• Nestle, E., Aland, K. — Novum Testamentum Graece. Deutsche Bibelgesellschaft, 28th ed., 2012.