ΡΗΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ῥῆσις (θηλυκό ουσιαστικό) σημαίνει πρωτίστως «ομιλία, λόγος, δήλωση, φράση». Δεν αναφέρεται σε κάθε απλή εκφορά λόγου, αλλά σε μια πιο επίσημη, δομημένη ή σημαντική ομιλία. Στην κλασική Αθήνα, η ῥῆσις ήταν ζωτικής σημασίας για τη δημόσια ζωή, καθώς περιέγραφε την τέχνη της ρητορικής, την ικανότητα να εκφωνεί κανείς πειστικούς λόγους στην Εκκλησία του Δήμου ή στα δικαστήρια.

Η έννοια της ῥήσεως επεκτείνεται πέρα από την απλή εκφώνηση. Περιλαμβάνει τη σύνθεση και την παράδοση ενός λόγου, συχνά με την έννοια της «αφήγησης» ή της «έκθεσης» ενός θέματος. Στο θέατρο, η ῥῆσις αναφέρεται σε ένα μακρύ μονόλογο ή διάλογο που εκφωνείται από έναν ηθοποιό, συχνά για να αποκαλύψει πληροφορίες ή να εκφράσει έντονα συναισθήματα, σε αντιδιαστολή με τον χορικό λόγο.

Στη φιλοσοφία, ιδίως στον Πλάτωνα, η ῥῆσις αντιπαραβάλλεται συχνά με τον διάλογο. Ενώ ο διάλογος είναι μια αμφίδρομη ανταλλαγή ιδεών, η ῥῆσις είναι μια μονόπλευρη παρουσίαση, μια δήλωση που δεν επιδέχεται άμεση αμφισβήτηση ή ερώτηση. Αυτή η διάκριση υπογραμμίζει τη σημασία της μορφής και του περιεχομένου του λόγου στην αναζήτηση της αλήθειας και της γνώσης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Ομιλία, λόγος, δήλωση — Η γενική έννοια της εκφώνησης ενός λόγου, συχνά επίσημου ή δομημένου.
2. Ρητορικός λόγος, ομιλία — Ειδικότερα, η τέχνη και η πράξη της δημόσιας ομιλίας, της πειθούς, όπως ασκούνταν από τους ρήτορες.
3. Δικανικός λόγος, αγόρευση — Η δήλωση ή η αγόρευση που εκφωνείται σε δικαστήριο, η υπεράσπιση ή η κατηγορία.
4. Θεατρικός μονόλογος/διάλογος — Στο δράμα, ένα εκτενές κομμάτι λόγου που εκφωνείται από έναν χαρακτήρα, συχνά με δραματική ένταση.
5. Γραμματικός όρος, πρόταση/φράση — Στην αρχαία γραμματική, η ῥῆσις μπορούσε να αναφέρεται σε μια ολοκληρωμένη φράση ή πρόταση.
6. Ρητό, γνωμικό — Μια συγκεκριμένη, συχνά αξιομνημόνευτη, δήλωση ή απόφθεγμα.
7. Αφήγηση, έκθεση — Η παρουσίαση γεγονότων ή επιχειρημάτων με συστηματικό τρόπο.

Οικογένεια Λέξεων

ῥη- / ἐρ- (ρίζα του ρήματος εἴρω, σημαίνει «λέγω, ομιλώ»)

Η ρίζα ῥη- / ἐρ- προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα εἴρω, το οποίο, παρά τις ακανόνιστες μορφές του (όπως ο αόριστος εἶπον και ο μέλλοντας ἐρῶ), αποτελεί τη θεμελιώδη πηγή για λέξεις που δηλώνουν την πράξη της ομιλίας, της δήλωσης και της έκφρασης. Αυτή η ρίζα είναι κεντρική στην κατανόηση του πώς οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τον λόγο, όχι μόνο ως ήχο, αλλά ως δομημένη επικοινωνία με σκοπό την πληροφορία, την πειθώ ή την αποκάλυψη. Κάθε μέλος της οικογένειας αυτής αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή της έννοιας του «λέγειν», από την απλή λέξη μέχρι την τέχνη της ρητορικής.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η ῥῆσις, ως κεντρική έννοια της αρχαίας ελληνικής σκέψης, απαντάται συχνά σε φιλοσοφικά, ρητορικά και δραματικά κείμενα. Ακολουθούν τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΡΗΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Γοργίας.
• Αριστοτέλης — Ρητορική.
• Σοφοκλής — Αίας.
• Dover, K. J. — Greek Popular Morality in the Time of Plato and Aristotle. Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1994.
• Kennedy, G. A. — A New History of Classical Rhetoric. Princeton: Princeton University Press, 1994.
• Smyth, H. W. — Greek Grammar. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1984.