ΣΥΜΦΩΝΟΝ

Ορισμός

Το «σύμφωνον» (το) είναι ουσιαστικό που προέρχεται από το επίθετο «σύμφωνος, -ον», το οποίο σημαίνει «αυτός που ηχεί μαζί, αρμονικός, σύμφωνος». Η λέξη είναι σύνθετη, αποτελούμενη από την πρόθεση «σύν» (μαζί) και τη ρίζα «φων-» (από τη «φωνή», τον ήχο ή τη φωνή). Η πρωταρχική της χρήση εντοπίζεται στον χώρο της μουσικής και της φιλοσοφίας, ιδιαίτερα στους Πυθαγόρειους, όπου περιέγραφε τις αρμονικές σχέσεις μεταξύ των μουσικών φθόγγων, δηλαδή τα «σύμφωνα» διαστήματα.

Στην αρχαία ελληνική μουσική θεωρία, το «σύμφωνον» αναφερόταν σε ένα διάστημα που θεωρούνταν ευχάριστο στην ακοή, όπως η οκτάβα, η πέμπτη και η τετάρτη. Αυτές οι αρμονικές σχέσεις δεν ήταν απλώς αισθητικές, αλλά θεωρούνταν αντανάκλαση της κοσμικής τάξης και των μαθηματικών αναλογιών που διέπουν το σύμπαν. Η «αρμονία των σφαιρών» ήταν μια κεντρική πυθαγόρεια ιδέα, όπου τα ουράνια σώματα κινούνταν με τέτοιες αναλογίες που παρήγαγαν μια αιώνια, αόρατη μουσική.

Με την πάροδο του χρόνου, η σημασία της λέξης επεκτάθηκε. Στη γραμματική, το «σύμφωνον» κατέληξε να σημαίνει το «σύμφωνο γράμμα», δηλαδή εκείνο τον φθόγγο που δεν μπορεί να προφερθεί μόνος του χωρίς τη βοήθεια ενός φωνήεντος, καθώς «συν-φωνεί» με αυτό. Αυτή η χρήση μαρτυρείται ήδη από τον Αριστοτέλη και τους μεταγενέστερους γραμματικούς. Επιπλέον, μεταφορικά, η λέξη μπορούσε να δηλώσει την συμφωνία, την ομοφωνία ή την ομοψυχία μεταξύ ανθρώπων ή ιδεών, υποδηλώνοντας μια κατάσταση αρμονικής συνύπαρξης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αρμονικός ήχος, μουσικό διάστημα — Η πρωταρχική σημασία, ιδιαίτερα στην πυθαγόρεια φιλοσοφία και μουσική θεωρία, αναφερόμενη σε φθόγγους που ηχούν ευχάριστα μαζί (π.χ. οκτάβα, πέμπτη).
2. Γραμματικό σύμφωνο — Ο φθόγγος που δεν μπορεί να προφερθεί μόνος του, αλλά «συν-φωνεί» με ένα φωνήεν για να σχηματίσει συλλαβή. (Αριστοτέλης, Περί Ερμηνείας).
3. Συμφωνία, ομοφωνία, ομοψυχία — Μεταφορική χρήση για την αρμονική συνύπαρξη ή την κοινή γνώμη μεταξύ ανθρώπων ή ιδεών.
4. Συμφωνητικό, συνθήκη — Στην ύστερη αρχαιότητα και βυζαντινή περίοδο, ως ουσιαστικό, μπορούσε να σημαίνει μια γραπτή συμφωνία ή συνθήκη.
5. Συμφωνική μουσική, συναυλία — Στη νεότερη χρήση, αναφέρεται σε μουσική σύνθεση ή εκδήλωση όπου πολλά όργανα ηχούν μαζί.
6. Αντιστοιχία, συνάφεια — Γενικότερη έννοια της αντιστοιχίας ή της συνάφειας μεταξύ πραγμάτων.

Οικογένεια Λέξεων

φων- (ρίζα του ρήματος φάω/φημί, σημαίνει «λέγω, ηχώ»)

Η ρίζα φων- αποτελεί τη βάση μιας εκτεταμένης οικογένειας λέξεων στην αρχαία ελληνική, όλες σχετιζόμενες με τον ήχο, τη φωνή και την ομιλία. Από την απλή παραγωγή ήχου μέχρι την περίπλοκη δομή της γλώσσας και της μουσικής αρμονίας, η ρίζα αυτή εκφράζει την ουσία της ακουστικής επικοινωνίας. Η ανάπτυξη των λέξεων από αυτή τη ρίζα δείχνει πώς οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τον κόσμο μέσω του ήχου, από τη φυσική εκδήλωση της φωνής μέχρι τις αφηρημένες έννοιες της συμφωνίας και της διαφωνίας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η σημασία του «συμφώνου» αναδεικνύεται σε κείμενα που καλύπτουν τη μουσική, τη φιλοσοφία και τη γραμματική.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΣΥΜΦΩΝΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Πολιτεία, Νόμοι.
• Αριστοτέλης — Περί Ερμηνείας, Περί Ψυχής.
• Αριστόξενος — Αρμονικά Στοιχεία.
• Διονύσιος ο Θραξ — Τέχνη Γραμματική.
• Barker, Andrew — Greek Musical Writings, Vol. II: Harmonic and Acoustic Theory. Cambridge University Press, 1989.
• Burkert, Walter — Lore and Science in Ancient Pythagoreanism. Harvard University Press, 1972.