ΤΟΚΟΣ

Ορισμός

Ο τόκος (ὁ) είναι ένα ουσιαστικό που προέρχεται από το ρήμα τίκτω («γεννώ, φέρνω στον κόσμο») και φέρει μια πλούσια σημασιολογική γκάμα που εκτείνεται από το βιολογικό πεδίο στο οικονομικό και το φιλοσοφικό. Η πρωταρχική του σημασία αφορά την πράξη της γέννησης, τον τοκετό, καθώς και το αποτέλεσμά της, δηλαδή τον απόγονο ή το τέκνο. Σε αυτό το πλαίσιο, ο τόκος είναι η φυσική παραγωγή ζωής.

Στην κλασική ελληνική γραμματεία, η λέξη αποκτά γρήγορα και μια μεταφορική σημασία, αναφερόμενη σε οτιδήποτε «παράγεται» ή «γεννιέται» από κάτι άλλο. Έτσι, μπορεί να σημαίνει το «προϊόν» μιας ενέργειας, το «αποτέλεσμα» μιας διαδικασίας, ή ακόμα και τον «καρπό» μιας προσπάθειας.

Η πιο γνωστή και συζητημένη σημασία του τόκου, ιδιαίτερα στην οικονομική και φιλοσοφική σκέψη, είναι αυτή του «τόκου» ή «συμφέροντος» που παράγουν τα χρήματα. Αυτή η χρήση βασίζεται στην ιδέα ότι τα χρήματα, όταν δανείζονται, «γεννούν» επιπλέον χρήματα, όπως ακριβώς ένα ζώο γεννά απογόνους. Ο Αριστοτέλης, στα «Πολιτικά» του, επικρίνει αυτή τη χρήση, θεωρώντας τον τόκο «άτοκο» (αφύσικο) επειδή τα χρήματα, ως άψυχα αντικείμενα, δεν μπορούν να γεννήσουν.

Συνολικά, ο τόκος αντιπροσωπεύει την έννοια της παραγωγής και της αύξησης, είτε αυτή είναι φυσική (γέννηση), είτε μεταφορική (αποτέλεσμα), είτε οικονομική (συμφέρον). Η ποικιλία των σημασιών του αναδεικνύει την πολυπλοκότητα της αρχαίας ελληνικής σκέψης γύρω από την αναπαραγωγή, την αξία και την ηθική της οικονομίας.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Τοκετός, γέννηση — Η πράξη της γέννησης, η έξοδος του απογόνου από τη μήτρα. Πρωταρχική, βιολογική σημασία.
2. Απόγονος, τέκνο, παιδί — Το αποτέλεσμα του τοκετού, το νεογέννητο ή το παιδί. Χρησιμοποιείται συχνά στον πληθυντικό (τόκοι) για τα παιδιά.
3. Προϊόν, καρπός, αποτέλεσμα — Μεταφορική χρήση για οτιδήποτε παράγεται ή προκύπτει από κάτι άλλο, όπως ο καρπός της γης ή το αποτέλεσμα μιας προσπάθειας.
4. Τόκος χρημάτων, συμφέρον — Η πιο γνωστή οικονομική σημασία, το επιπλέον ποσό που «γεννούν» τα δανειζόμενα χρήματα. Ο Αριστοτέλης το θεωρούσε αφύσικο.
5. Εισόδημα, κέρδος — Γενικότερη έννοια του κέρδους ή του εισοδήματος που προκύπτει από κεφάλαιο ή επένδυση.
6. Γέννηση ιδεών, δημιουργία — Μεταφορική χρήση για την παραγωγή ή τη δημιουργία πνευματικών έργων ή ιδεών, όπως ο «τόκος λόγων».
7. Φόρος, δασμός — Σπανιότερη χρήση για φόρο ή δασμό που «παράγεται» από εμπορική δραστηριότητα.

Οικογένεια Λέξεων

τικ- / τεκ- / τοκ- (ρίζα του ρήματος τίκτω, σημαίνει «γεννώ, παράγω»)

Η ρίζα τικ-/τεκ-/τοκ- είναι θεμελιώδης στην ελληνική γλώσσα, εκφράζοντας την πράξη της γέννησης, της παραγωγής και της δημιουργίας. Από αυτή τη ρίζα αναπτύχθηκε μια πλούσια οικογένεια λέξεων που καλύπτουν τόσο τη βιολογική αναπαραγωγή όσο και τις μεταφορικές έννοιες της δημιουργίας και της αύξησης. Η εναλλαγή των φωνηέντων (e-grade σε τέκνον, o-grade σε τόκος, zero-grade σε τίκτω) είναι χαρακτηριστική της ελληνικής μορφολογίας και υπογραμμίζει την εσωτερική συνάφεια των λέξεων. Κάθε μέλος της οικογένειας φωτίζει μια διαφορετική πτυχή αυτής της βασικής έννοιας.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η κριτική του Αριστοτέλη στον τόκο παραμένει ένα από τα πιο διάσημα χωρία στην ιστορία της οικονομικής σκέψης, ενώ η λέξη εμφανίζεται και σε άλλες σημαντικές πηγές.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΤΟΚΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Oxford University Press, 9th ed., 1940.
• Αριστοτέλης — Πολιτικά. Μετάφραση: Β. Μοσκόβης, Εκδόσεις Ζήτρος, 2006.
• Πλάτων — Πολιτεία. Μετάφραση: Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, Εκδόσεις Πόλις, 2002.
• Σοφοκλής — Τραχίνιαι. Επιμέλεια: R. C. Jebb, Cambridge University Press, 1892.
• Nestle-Aland — Novum Testamentum Graece. 28η έκδοση, Deutsche Bibelgesellschaft, 2012.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Klincksieck, 1968.
• Κριαράς, Ε. — Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας. Θεσσαλονίκη, 1969-2017.