ΤΟΜΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, ο τόμος (τόμος, ὁ) προέρχεται από το ρήμα «τέμνω» (κόβω) και η αρχική του σημασία είναι «ένα κομμένο τεμάχιο», «ένα τμήμα». Αυτή η βασική έννοια εφαρμόζεται σε διάφορα πλαίσια, όπως ένα κομμάτι γης, ένα τμήμα σώματος ή ένα απόσπασμα κειμένου. Η λέξη υποδηλώνει πάντα κάτι που έχει διαχωριστεί ή αποκοπεί από ένα μεγαλύτερο σύνολο.

Με την πάροδο του χρόνου, και ειδικά στην ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, ο τόμος απέκτησε μια πιο εξειδικευμένη σημασία στον κόσμο των γραμμάτων. Άρχισε να αναφέρεται σε ένα «τεμάχιο παπύρου» ή «ρόλο» που περιείχε ένα μέρος ενός έργου. Αυτή η χρήση ήταν φυσική, καθώς τα αρχαία κείμενα γράφονταν σε κυλίνδρους παπύρου, οι οποίοι μπορούσαν να χωριστούν σε επιμέρους «τόμους» για λόγους ευκολίας ή περιεχομένου.

Τελικά, ο τόμος κατέληξε να σημαίνει «βιβλίο» ή «όγκος» ως μία από τις επιμέρους μονάδες ενός πολυμερούς έργου ή μιας συλλογής. Η σύγχρονη χρήση της λέξης «τόμος» για ένα βιβλίο ή ένα μέρος μιας εγκυκλοπαίδειας διατηρεί αυτή την ιστορική εξέλιξη, υπογραμμίζοντας την ιδέα της διαίρεσης και της οργάνωσης της γνώσης σε διακριτά, διαχειρίσιμα τμήματα.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Κομμένο τεμάχιο, τμήμα — Η αρχική και κυριολεκτική σημασία, αναφερόμενη σε ένα κομμάτι που έχει αποκοπεί από ένα μεγαλύτερο σύνολο, όπως ένα κομμάτι γης ή ένα τμήμα σώματος. (Πλάτων, «Πολιτεία» 580b)
2. Τμήμα κειμένου, απόσπασμα — Ένα μέρος ενός γραπτού έργου, ένα κεφάλαιο ή μια ενότητα που έχει διαχωριστεί για λόγους οργάνωσης ή αναφοράς. (Θουκυδίδης, «Ιστορίαι» 1.23.6)
3. Ρόλος παπύρου, πάπυρος — Στην ελληνιστική περίοδο, αναφέρεται σε έναν κύλινδρο παπύρου που περιέχει ένα έργο ή μέρος αυτού, καθώς τα βιβλία ήταν σε μορφή ρολού. (Πλούταρχος, «Βίοι Παράλληλοι»)
4. Βιβλίο, τόμος — Η σύγχρονη σημασία, ένα αυτόνομο βιβλίο ή ένας από τους επιμέρους τόμους ενός πολυμερούς έργου, όπως μια εγκυκλοπαίδεια ή μια σειρά εκδόσεων.
5. Διατομή, επιφάνεια τομής — Σε γεωμετρικό ή ανατομικό πλαίσιο, η επιφάνεια που προκύπτει από την κοπή ενός αντικειμένου ή οργανισμού.
6. Πράξη κοπής, τεμαχισμός — Σπανιότερα, η ίδια η ενέργεια του κόψιμου ή του διαχωρισμού, αν και για αυτή τη σημασία χρησιμοποιείται συχνότερα η «τομή».

Οικογένεια Λέξεων

τέμ- / τομ- (ρίζα του ρήματος τέμνω, σημαίνει «κόβω»)

Η αρχαιοελληνική ρίζα τέμ- / τομ- είναι θεμελιώδης για την ελληνική γλώσσα, υποδηλώνοντας την πράξη του κόψιμου, του διαχωρισμού ή του τεμαχισμού. Από αυτή τη ρίζα προέρχεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν τόσο την ενέργεια όσο και το αποτέλεσμα της διαίρεσης. Η εναλλαγή φωνηέντων (αποτέλεσμα της αρχαίας ελληνικής μορφολογίας) είναι εμφανής σε πολλά παράγωγα, όπως το τέμνω (e-grade) και το τομή (o-grade). Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει μια συγκεκριμένη πτυχή της βασικής έννοιας του «κόβω» ή «τμήματος», από την κυριολεκτική κοπή μέχρι την αφηρημένη διαίρεση της γνώσης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν την εξέλιξη της σημασίας του «τόμου»:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΤΟΜΟΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement, Oxford University Press, 1996.
• Πλάτων — Πολιτεία, επιμέλεια John Burnet, Oxford University Press, 1903.
• Θουκυδίδης — Ιστορίαι, επιμέλεια H. Stuart Jones και J. Enoch Powell, Oxford University Press, 1942.
• Ηρόδοτος — Ιστορίαι, επιμέλεια Karl Hude, Oxford University Press, 1927.
• Πλούταρχος — Βίοι Παράλληλοι, επιμέλεια Bernadotte Perrin, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1914-1926.
• Chantraine, P. — Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots, Klincksieck, 1968-1980.