ΥΠΕΞΑΙΡΕΣΙΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ὑπεξαίρεσις (θηλυκό ουσιαστικό) σημαίνει αρχικά «μυστική αφαίρεση, κλοπή» ή «υπεξαίρεση». Η λέξη συντίθεται από τις προθέσεις ὑπό- (κάτω από, κρυφά) και ἐξ- (έξω από) και το ουσιαστικό αἵρεσις (λήψη, επιλογή). Συνεπώς, η κυριολεκτική της σημασία είναι η «κρυφή λήψη εκτός» ή «αφαίρεση με δόλο».

Στον νομικό και πολιτικό λόγο, η ὑπεξαίρεσις αναφέρεται στην παράνομη ιδιοποίηση περιουσίας που έχει ανατεθεί σε κάποιον, δηλαδή στην υπεξαίρεση. Για παράδειγμα, ο Δημοσθένης τη χρησιμοποιεί για να περιγράψει την κλοπή δημοσίων χρημάτων. Η έννοια επεκτείνεται και σε πράξεις που, ενώ δεν είναι απαραίτητα κλοπή, συνιστούν παράνομη αφαίρεση ή απόκρυψη.

Στη φιλοσοφία και τη λογική, η ὑπεξαίρεσις μπορεί να λάβει την έννοια της εξαίρεσης από έναν γενικό κανόνα ή της αφαίρεσης ενός στοιχείου από ένα σύνολο για λόγους ανάλυσης ή επιχειρηματολογίας. Αυτή η χρήση υπογραμμίζει την ικανότητα της λέξης να περιγράψει όχι μόνο μια υλική πράξη αλλά και μια διανοητική διαδικασία διαχωρισμού ή διαφοροποίησης.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Μυστική αφαίρεση, κλοπή — Η πράξη της κρυφής λήψης ή ιδιοποίησης κάτι που ανήκει σε άλλον, συχνά με δόλο. Π.χ. «τῶν δημοσίων χρημάτων ὑπεξαίρεσις» (η υπεξαίρεση των δημοσίων χρημάτων).
2. Υπεξαίρεση, κατάχρηση — Η παράνομη ιδιοποίηση περιουσίας που έχει ανατεθεί σε κάποιον, ειδικά σε νομικό και οικονομικό πλαίσιο. Χρησιμοποιείται για την κατάχρηση εμπιστοσύνης.
3. Απόκρυψη, απόσπαση — Η πράξη της απόκρυψης ή της απόσπασης ενός αντικειμένου ή προσώπου από ένα σύνολο ή μια κατάσταση.
4. Εξαίρεση (λογική, ρητορική) — Η διανοητική πράξη της εξαίρεσης ενός στοιχείου ή μιας περίπτωσης από έναν γενικό κανόνα ή μια κατηγορία, για λόγους ανάλυσης ή επιχειρηματολογίας. Σημαντική στη διαλεκτική.
5. Μείωση, αφαίρεση (μαθηματικά) — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να αναφέρεται στην πράξη της μείωσης ή της αφαίρεσης μιας ποσότητας από μια άλλη.
6. Διαφυγή, αποφυγή — Η πράξη της διαφυγής ή της αποφυγής μιας κατάστασης, ευθύνης ή τιμωρίας με πλάγιο ή κρυφό τρόπο.

Οικογένεια Λέξεων

αἱρ- (ρίζα του ρήματος αἱρέω, σημαίνει «λαμβάνω, επιλέγω»)

Η ρίζα αἱρ- είναι θεμελιώδης στην αρχαία ελληνική, γεννώντας μια εκτεταμένη οικογένεια λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της «λήψης», της «επιλογής», της «κατάληψης» ή της «αφαίρεσης». Από αυτή τη ρίζα προκύπτουν τόσο απλές όσο και σύνθετες έννοιες, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα σημασιών από την υλική πράξη της αρπαγής έως την αφηρημένη έννοια της ηθικής επιλογής ή της λογικής διαίρεσης. Η παρουσία προθέσεων εμπλουτίζει περαιτέρω τη σημασιολογική της εμβέλεια, επιτρέποντας την έκφραση λεπτών διαφοροποιήσεων στην πράξη της λήψης ή της επιλογής.

Στα Αρχαία Κείμενα

Η χρήση της ὑπεξαίρεσις σε κλασικά κείμενα αναδεικνύει την ποικιλία των σημασιών της:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΥΠΕΞΑΙΡΕΣΙΣ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, 9th ed. with revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Δημοσθένης — Κατά Τιμοκράτους. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Αριστοτέλης — Ηθικά Νικομάχεια. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Πλούταρχος — Βίοι Παράλληλοι. Εκδόσεις Loeb Classical Library.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2000.
• P. Chantraine — Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots. Paris: Klincksieck, 1968-1980.