ΑΠΡΟΑΙΡΕΤΟΝ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το ἀπροαίρετον είναι «αυτό που δεν υπόκειται σε επιλογή ή ηθικό σκοπό, αδιάφορο». Ο όρος αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της Στωικής φιλοσοφίας, ιδιαίτερα όπως αναπτύχθηκε από τον Επίκτητο στο «Εγχειρίδιον» και τις «Διατριβές». Αντιπροσωπεύει την κατηγορία των πραγμάτων που βρίσκονται πέρα από τον έλεγχο της ανθρώπινης βούλησης και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να είναι ούτε αγαθά ούτε κακά από ηθική άποψη.

Η Στωική διδασκαλία διακρίνει σαφώς μεταξύ των «εφ’ ημίν» (τὰ προαιρετά) και των «ουκ εφ’ ημίν» (τὰ ἀπροαίρετα). Στα προαιρετά ανήκουν οι κρίσεις, οι ορμές, οι επιθυμίες και οι αποστροφές μας – δηλαδή, όσα είναι έργα της προαίρεσής μας. Αντίθετα, στα ἀπροαίρετα περιλαμβάνονται το σώμα, η υγεία, ο πλούτος, η φήμη, η εξουσία και γενικότερα όλες οι εξωτερικές περιστάσεις. Αυτά τα τελευταία θεωρούνται «αδιάφορα» (ἀδιάφορα) επειδή δεν έχουν εγγενή ηθική αξία και δεν μπορούν να επηρεάσουν την αρετή ή την ευδαιμονία του ανθρώπου, παρά μόνο μέσω της υπολήψεως που τους αποδίδουμε.

Η κατανόηση και η αποδοχή της φύσης των ἀπροαιρέτων είναι ζωτικής σημασίας για τη Στωική πρακτική. Η προσπάθεια να ελέγξουμε όσα είναι ἀπροαίρετα οδηγεί σε ματαίωση, άγχος και δυστυχία. Αντιθέτως, η εστίαση σε όσα είναι προαιρετά –δηλαδή, στον τρόπο που αντιδρούμε και κρίνουμε τα εξωτερικά γεγονότα– επιτρέπει στον άνθρωπο να διατηρήσει την εσωτερική του γαλήνη (αταραξία) και να ζήσει ενάρετα, ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες. Το ἀπροαίρετον, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια περιγραφή, αλλά ένας οδηγός για τη σωστή στάση ζωής.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Αυτό που δεν εξαρτάται από την επιλογή μας — Η κεντρική Στωική σημασία: όσα δεν είναι «εφ’ ημίν», όπως το σώμα, η υγεία, ο πλούτος, η φήμη, οι εξωτερικές περιστάσεις.
2. Το μη υποκείμενο στη βούληση ή τον ηθικό σκοπό — Αναφέρεται σε πράγματα που δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ηθικής κρίσης ή επιλογής από τον άνθρωπο.
3. Το αδιάφορο (Στωική έννοια) — Συνώνυμο του «ἀδιάφορον» στην Στωική φιλοσοφία, δηλαδή όσα δεν είναι ούτε αγαθά ούτε κακά καθαυτά, αλλά η αξία τους εξαρτάται από τη χρήση τους.
4. Το ουδέτερο — Αυτό που δεν έχει εγγενή ηθική αξία, δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό, αλλά απλώς υπάρχει.
5. Το αναπόφευκτο, το μοιραίο — Σε ορισμένα πλαίσια, μπορεί να υποδηλώνει όσα συμβαίνουν αναπόφευκτα και δεν μπορούν να αποφευχθούν ή να αλλάξουν.
6. Το μη εκούσιο, το ακούσιο — Αυτό που δεν γίνεται με τη θέληση ή τη συνειδητή επιλογή του ατόμου, αλλά συμβαίνει ανεξάρτητα από αυτήν.

Οικογένεια Λέξεων

αἱρε- (ρίζα του ρήματος αἱρέω, σημαίνει «λαμβάνω, επιλέγω»)

Η ρίζα αἱρε- αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες του αρχαιοελληνικού λεξιλογίου, παράγοντας λέξεις που αφορούν τη λήψη, την κατάληψη, αλλά κυρίως την επιλογή και την προτίμηση. Η σημασιολογική της ευελιξία επιτρέπει τη δημιουργία σύνθετων εννοιών μέσω προθημάτων και καταλήξεων, οι οποίες καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα από την απλή πράξη της επιλογής έως τις βαθύτερες ηθικές και φιλοσοφικές διακρίσεις. Η οικογένεια αυτή είναι κεντρική για την κατανόηση της ανθρώπινης βούλησης και δράσης στον αρχαίο κόσμο.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία από τα πιο χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν την κεντρική σημασία του ἀπροαιρέτου στη Στωική φιλοσοφία, κυρίως από τον Επίκτητο:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΠΡΟΑΙΡΕΤΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Clarendon Press, Oxford, 1996.
• Επίκτητος — Εγχειρίδιον. Μετάφραση: Γ. Αβραμίδης. Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, 2000.
• Επίκτητος — Διατριβαί. Μετάφραση: Γ. Αβραμίδης. Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, 2000.
• Μάρκος Αυρήλιος — Εις Εαυτόν. Μετάφραση: Α. Τζιρόπουλος. Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, 1999.
• Long, A. A. — Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics. University of California Press, 1986.
• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Epictetus. Διαθέσιμο online.