ΑΡΕΤΗ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, η ἀρετή είναι η «αριστεία κάθε είδους», η «καλοσύνη», η «αρετή». Η αρχική της σημασία, ιδιαίτερα στην ομηρική εποχή, δεν περιοριζόταν στην ηθική σφαίρα, αλλά αναφερόταν στην ικανότητα ή την τελειότητα στην εκτέλεση μιας λειτουργίας. Έτσι, η ἀρετή ενός πολεμιστή ήταν η ανδρεία και η μαχητική του δεινότητα, η ἀρετή ενός αλόγου ήταν η ταχύτητα και η δύναμή του, και η ἀρετή ενός εργαλείου ήταν η αποτελεσματικότητά του.

Με την πάροδο του χρόνου, και ιδίως με την ανάπτυξη της φιλοσοφίας στην κλασική Αθήνα, η έννοια της ἀρετῆς μετατοπίστηκε όλο και περισσότερο προς την ηθική και διανοητική αριστεία. Για τους Σοφιστές, η ἀρετή μπορούσε να διδαχθεί και αφορούσε την ικανότητα του πολίτη να είναι επιτυχημένος στην πόλη. Ο Σωκράτης και ο Πλάτων την ταύτισαν με τη γνώση και την ορθοπραξία, αναπτύσσοντας την ιδέα των τεσσάρων καρδινάλιων αρετών (σοφία, ανδρεία, σωφροσύνη, δικαιοσύνη).

Ο Αριστοτέλης στην «Ηθική Νικομάχεια» ανέλυσε συστηματικά την ἀρετή ως μια «έξη προαιρετική, εν μεσότητι ούσα» — μια σταθερή διάθεση που βρίσκεται στη μέση μεταξύ δύο ακραίων κακιών. Διέκρινε τις διανοητικές αρετές (όπως η σοφία και η φρόνηση) από τις ηθικές αρετές (όπως η ανδρεία και η εγκράτεια), θεωρώντας τις απαραίτητες για την επίτευξη της ευδαιμονίας, του ανώτατου αγαθού για τον άνθρωπο.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Λειτουργική τελειότητα, ικανότητα — Η αρχική και ευρύτερη σημασία: η ικανότητα ενός όντος ή πράγματος να εκτελεί τη λειτουργία του με τον καλύτερο δυνατό τρόπο (π.χ. η ἀρετή ενός αλόγου).
2. Ανδρεία, πολεμική αριστεία — Στην ομηρική εποχή, η ἀρετή συνδέεται συχνά με την ανδρεία και την πολεμική ικανότητα των ηρώων.
3. Κοινωνική υπεροχή, κύρος — Η αριστεία που οδηγεί σε κοινωνική αναγνώριση, τιμή και επιρροή.
4. Ηθική αριστεία, ενάρετη συμπεριφορά — Η κυρίαρχη σημασία στην κλασική φιλοσοφία, αναφερόμενη στην ηθική ποιότητα του χαρακτήρα και των πράξεων.
5. Διανοητική αριστεία, σοφία — Για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, η ἀρετή περιλαμβάνει και τις διανοητικές ικανότητες, όπως η σοφία και η φρόνηση.
6. Αγαθότητα, καλοσύνη — Μια γενικότερη έννοια της ηθικής ποιότητας, ιδιαίτερα σε μεταγενέστερες χρήσεις και στην Καινή Διαθήκη.
7. Αποτελεσματικότητα, επιτυχία — Η ικανότητα να επιτυγχάνεται ένας στόχος ή να παράγεται ένα επιθυμητό αποτέλεσμα.

Οικογένεια Λέξεων

αρ- (ρίζα του ρήματος ἀραρίσκω)

Η αρχαιοελληνική ρίζα *αρ- είναι θεμελιώδης, εκφράζοντας την έννοια του «ταιριάζω», «αρμόζω», «είμαι κατάλληλος» ή «είμαι άριστος». Από αυτή τη ρίζα αναπτύχθηκε μια οικογένεια λέξεων που περιγράφουν την αρμονία, την πληρότητα και την υπεροχή σε διάφορες εκφάνσεις. Η σημασιολογική της εξέλιξη από την απλή καταλληλότητα στην ηθική αριστεία δείχνει τη δυναμική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας να οικοδομεί σύνθετες έννοιες από βασικές ρίζες. Κάθε μέλος αυτής της οικογένειας φωτίζει μια διαφορετική πτυχή της αρχικής σημασίας, από την ενέργεια του ταιριάσματος μέχρι την ποιότητα της υπεροχής.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν την εξέλιξη της έννοιας της ἀρετῆς:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΑΡΕΤΗ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Πλάτων — Πολιτεία. Επιμέλεια: John Burnet. Οξφόρδη: Clarendon Press, 1903 (ανατύπωση 1968).
• Αριστοτέλης — Ηθικά Νικομάχεια. Επιμέλεια: I. Bywater. Οξφόρδη: Clarendon Press, 1894 (ανατύπωση 1962).
• Όμηρος — Ιλιάς. Επιμέλεια: D. B. Monro και T. W. Allen. Οξφόρδη: Clarendon Press, 1920 (ανατύπωση 1969).
• Jaeger, Werner — Paideia: The Ideals of Greek Culture. Μετάφραση: Gilbert Highet. Νέα Υόρκη: Oxford University Press, 1939-1944.
• Guthrie, W. K. C. — A History of Greek Philosophy. Τόμοι 1-6. Cambridge: Cambridge University Press, 1962-1981.