ΑΡΧΙΚΗ › ΛΕΞΙΚΟ › ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ

ἐπιχείρημα (τό)

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ

ΛΕΞΑΡΙΘΜΟΣ 859

Το ἐπιχείρημα, μια λέξη με πλούσια σημασιολογική διαδρομή, ξεκινά από την απλή «ανάληψη» μιας πράξης και φτάνει να δηλώνει το «επιχείρημα» ή την «απόδειξη» στη ρητορική και τη φιλοσοφία. Στον Αριστοτέλη, αποκτά κεντρική σημασία ως συλλογισμός που βασίζεται σε πιθανές προκείμενες, καθιστώντας το θεμελιώδες εργαλείο της πειθούς. Ο λεξάριθμός του (859) υποδηλώνει μια σύνθεση δράσης και λογικής, χαρακτηριστική της ελληνικής σκέψης.

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΦΑΛΜΑΤΟΣ

Ορισμός

Κατά το Λεξικό Liddell-Scott-Jones, το ἐπιχείρημα είναι αρχικά «ανάληψη, επιχείρηση, απόπειρα», δηλαδή η ενέργεια του να βάζει κανείς το χέρι του σε κάτι. Αυτή η πρωταρχική σημασία αναφέρεται σε κάθε είδους εγχείρημα, από μια απλή προσπάθεια έως μια στρατιωτική επιχείρηση ή μια πολιτική πρωτοβουλία. Η λέξη υποδηλώνει την έναρξη μιας δράσης, συχνά με την έννοια της πρόκλησης ή της δυσκολίας.

Στην κλασική περίοδο, και ιδίως με τον Αριστοτέλη, το ἐπιχείρημα αποκτά μια εξειδικευμένη σημασία στον τομέα της ρητορικής και της λογικής. Ορίζεται ως «ρητορικός συλλογισμός», δηλαδή ένα είδος επιχειρήματος που, σε αντίθεση με τον αυστηρό επιστημονικό συλλογισμό (ἀπόδειξις), βασίζεται σε πιθανές ή κοινώς αποδεκτές προκείμενες (ἔνδοξα) και αποσκοπεί στην πειθώ. Είναι το κύριο εργαλείο του ρήτορα για να πείσει το ακροατήριο, συχνά με τη μορφή ενθυμήματος.

Έτσι, η σημασία του ἐπιχείρημα εξελίσσεται από την υλική πράξη στην πνευματική ενέργεια της διατύπωσης ενός λόγου που στοχεύει στην απόδειξη ή την πειθώ. Αντιπροσωπεύει τη μετάβαση από το «βάζω το χέρι μου» σε μια δράση, στο «βάζω το μυαλό μου» σε μια συλλογιστική διαδικασία, καθιστώντας το ένα κεντρικό φιλοσοφικό και ρητορικό εργαλείο.

Ετυμολογία

ἐπιχείρημα ← ἐπιχειρέω ← ἐπί + χείρ

Η λέξη ἐπιχείρημα προέρχεται από το ρήμα ἐπιχειρέω, το οποίο σχηματίζεται από την πρόθεση ἐπί («επάνω σε», «προς», «επιπλέον») και το ουσιαστικό χείρ («χέρι»). Η σύνθεση αυτή υποδηλώνει την ενέργεια του «βάζω το χέρι μου σε κάτι», δηλαδή του «αναλαμβάνω», «επιχειρώ». Η ρίζα χείρ είναι μια αρχαιοελληνική ρίζα που ανήκει στο αρχαιότερο στρώμα της γλώσσας, εκφράζοντας τη θεμελιώδη έννοια του χεριού ως οργάνου δράσης, δημιουργίας και ελέγχου. Από αυτή τη βασική σημασία αναπτύχθηκαν μεταφορικές χρήσεις που αφορούν την προσπάθεια και την πνευματική δραστηριότητα.

Από τη ρίζα χείρ παράγεται μια πλούσια οικογένεια λέξεων που σχετίζονται με τη χειρωνακτική εργασία, τη διαχείριση και την ενέργεια. Με την προσθήκη προθέσεων, όπως το ἐπί-, η σημασία επεκτείνεται σε ενέργειες που απαιτούν προσπάθεια, όπως το ἐπιχειρέω (αναλαμβάνω, προσπαθώ) και το ἐγχείρημα (εγχείρημα). Άλλες συγγενικές λέξεις περιλαμβάνουν το χειρίζω (χειρίζομαι), το χειρουργός (αυτός που εργάζεται με τα χέρια) και το πρόχειρος (αυτός που είναι εύκαιρος, έτοιμος προς χρήση).

Οι Κύριες Σημασίες

Ανάληψη, επιχείρηση, απόπειρα — Η ενέργεια του να βάζει κανείς το χέρι του σε κάτι, να αναλαμβάνει μια προσπάθεια ή ένα έργο. (Π.χ. Θουκυδίδης, «Ιστορίαι» 1.107.4)
Επίθεση, προσβολή — Σε στρατιωτικό ή αγωνιστικό πλαίσιο, η ενέργεια της επίθεσης ή της προσβολής εναντίον κάποιου. (Π.χ. Ξενοφών, «Κύρου Ανάβασις» 4.8.18)
Ρητορικός συλλογισμός, απόδειξη, επιχείρημα — Στη ρητορική και τη λογική, ένας τύπος συλλογισμού που βασίζεται σε πιθανές προκείμενες για την πειθώ. (Π.χ. Αριστοτέλης, «Ρητορική» 1355a)
Πρακτικό επιχείρημα, απόδειξη μέσω πράξης — Μια ενέργεια ή ένα γεγονός που λειτουργεί ως απόδειξη ή επιχείρημα για κάτι, όχι μόνο λεκτικά αλλά και εμπράκτως.
Στρατήγημα, τέχνασμα — Ένας έξυπνος τρόπος ή μέθοδος για την επίτευξη ενός σκοπού, συχνά με την έννοια της πονηριάς ή της επινοητικότητας.
Προσπάθεια, μόχθος — Η ενέργεια του να καταβάλλει κανείς κόπο και προσπάθεια για την επίτευξη ενός στόχου.

Οικογένεια Λέξεων

χειρ- (ρίζα του ουσιαστικού χείρ, σημαίνει «χέρι»)

Η ρίζα χειρ- αποτελεί έναν από τους αρχαιότερους και πιο παραγωγικούς πυρήνες του ελληνικού λεξιλογίου, αναφερόμενη αρχικά στο ανθρώπινο χέρι ως όργανο. Από αυτή τη βασική, κυριολεκτική σημασία, η ρίζα επεκτάθηκε μεταφορικά για να δηλώσει την ενέργεια, την εξουσία, τον έλεγχο και την ικανότητα. Η προσθήκη προθέσεων, όπως το ἐπί- ή το ἐν-, μετασχηματίζει την έννοια της απλής χειρονομίας σε πιο σύνθετες πράξεις, όπως η ανάληψη μιας προσπάθειας ή η διατύπωση ενός επιχειρήματος. Έτσι, η οικογένεια αυτή καλύπτει ένα ευρύ φάσμα από τη φυσική εργασία έως την πνευματική δραστηριότητα.

χείρ ἡ · ουσιαστικό · λεξ. 715

Το χέρι, το άκρο του ανθρώπινου σώματος. Η θεμελιώδης λέξη της ρίζας, από την οποία προκύπτουν όλες οι άλλες έννοιες που σχετίζονται με την πράξη, την εξουσία και την ικανότητα. Συχνά στον Όμηρο ως όργανο μάχης ή εργασίας.

ἐπιχειρέω ρήμα · λεξ. 1615

Βάζω το χέρι μου σε κάτι, αναλαμβάνω, προσπαθώ, επιχειρώ. Το ρήμα από το οποίο παράγεται άμεσα το ἐπιχείρημα, υποδηλώνοντας την έναρξη μιας δράσης ή μιας προσπάθειας. Χρησιμοποιείται από τον Θουκυδίδη για στρατιωτικές επιχειρήσεις.

ἐγχείρημα τό · ουσιαστικό · λεξ. 819

Εγχείρημα, επιχείρηση, απόπειρα. Παρόμοιο με το ἐπιχείρημα, αλλά με την πρόθεση ἐν- («μέσα σε», «επί»). Τονίζει την ιδέα μιας προσπάθειας που αναλαμβάνεται, συχνά με την έννοια μιας δύσκολης ή τολμηρής ενέργειας.

χειρίζω ρήμα · λεξ. 1532

Χειρίζομαι, διαχειρίζομαι, διευθύνω. Αναφέρεται στην ενέργεια του ελέγχου ή της διαχείρισης κάτι με τα χέρια ή με επιδεξιότητα. Στον Ξενοφώντα, για τη διαχείριση υποθέσεων.

χειρουργός ὁ · ουσιαστικό · λεξ. 1558

Αυτός που εργάζεται με τα χέρια, τεχνίτης, αργότερα ιατρός που εκτελεί επεμβάσεις. Υπογραμμίζει την εξειδικευμένη χειρωνακτική εργασία και την τέχνη που απαιτείται για την εκτέλεση σύνθετων πράξεων.

πρόχειρος επίθετο · λεξ. 1235

Αυτός που είναι εύκαιρος, έτοιμος προς χρήση, πρόχειρος. Υποδηλώνει κάτι που βρίσκεται «μπροστά στο χέρι» και είναι άμεσα διαθέσιμο ή εύκολο να χρησιμοποιηθεί. Στον Πλάτωνα, για ιδέες που είναι άμεσα προσβάσιμες.

χειροτονία ἡ · ουσιαστικό · λεξ. 1216

Η ανάταση του χεριού για ψηφοφορία, εκλογή, αργότερα χειροθεσία ή χειροτονία κληρικού. Δείχνει τη χρήση του χεριού ως μέσο έκφρασης βούλησης ή ανάθεσης εξουσίας, ιδιαίτερα σε πολιτικά και θρησκευτικά πλαίσια.

Η Φιλοσοφική Διαδρομή

Η σημασιολογική διαδρομή του ἐπιχείρημα αντικατοπτρίζει την εξέλιξη της ελληνικής σκέψης από την πράξη στον λόγο:

5ος ΑΙ. Π.Χ.

Πρώιμη Κλασική Περίοδος

Η λέξη χρησιμοποιείται κυρίως με την έννοια της «ανάληψης» ή «απόπειρας» μιας ενέργειας, ιδιαίτερα σε στρατιωτικά και πολιτικά πλαίσια. Ο Θουκυδίδης την χρησιμοποιεί για να περιγράψει στρατιωτικές κινήσεις και εγχειρήματα.

4ος ΑΙ. Π.Χ.

Κλασική Φιλοσοφία

Με τον Αριστοτέλη, το ἐπιχείρημα αποκτά την τεχνική του σημασία στη ρητορική και τη λογική. Ορίζεται ως ένα είδος συλλογισμού που αποσκοπεί στην πειθώ, βασιζόμενος σε πιθανές προκείμενες, σε αντιδιαστολή με τον επιστημονικό συλλογισμό (ἀπόδειξις).

3ος-1ος ΑΙ. Π.Χ.

Ελληνιστική Περίοδος

Η ρητορική χρήση του ἐπιχείρημα συνεχίζεται και επεκτείνεται. Οι ρητοροδιδάσκαλοι και οι φιλόσοφοι το ενσωματώνουν στις θεωρίες τους περί πειθούς και επιχειρηματολογίας, διατηρώντας την αριστοτελική διάκριση.

1ος-4ος ΑΙ. Μ.Χ.

Ρωμαϊκή Περίοδος και Κοινή Ελληνική

Η λέξη διατηρεί τη σημασία της τόσο ως «εγχείρημα» όσο και ως «επιχείρημα» (λογικό). Εμφανίζεται σε διάφορα κείμενα, συμπεριλαμβανομένων των ιστορικών και των φιλοσοφικών, αν και όχι τόσο συχνά όσο στην κλασική ρητορική.

5ος-10ος ΑΙ. Μ.Χ.

Βυζαντινή Περίοδος

Το ἐπιχείρημα εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σε θεολογικά και φιλοσοφικά κείμενα, καθώς και σε σχολιασμούς αρχαίων συγγραφέων, διατηρώντας την έννοια του λογικού επιχειρήματος και της απόδειξης.

Στα Αρχαία Κείμενα

Τρία χαρακτηριστικά χωρία που αναδεικνύουν τις κύριες χρήσεις του ἐπιχείρημα:

«καὶ γὰρ οὐδὲν ἄλλο ἐπιχείρημα ἦν ἢ τὸ ἀποκτεῖναι.»

Διότι δεν υπήρχε άλλη ενέργεια παρά να σκοτώσουν.

Θουκυδίδης, «Ιστορίαι» 1.107.4

«ἔστι δ’ ἐπιχείρημα συλλογισμὸς ῥητορικός.»

Το επιχείρημα είναι ρητορικός συλλογισμός.

Αριστοτέλης, «Ρητορική» 1355a

«τὸ δὲ ἐπιχείρημα καὶ τὸ ἐνθύμημα περὶ τῶν αὐτῶν ἐστι.»

Το επιχείρημα και το ενθύμημα αφορούν τα ίδια πράγματα.

Αριστοτέλης, «Ρητορική» 1395b

Λεξαριθμική Ανάλυση

Ο λεξάριθμος της λέξης ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ είναι 859, από την πρόσθεση των τιμών των γραμμάτων:

Ε = 5

Έψιλον

Π = 80

Πι

Ι = 10

Ιώτα

Χ = 600

Χι

Ε = 5

Έψιλον

Ι = 10

Ιώτα

Ρ = 100

Ρο

Η = 8

Ήτα

Μ = 40

Μι

Α = 1

Άλφα

= 859

Σύνολο

5 + 80 + 10 + 600 + 5 + 10 + 100 + 8 + 40 + 1 = 859

Το 859 είναι πρώτος αριθμός — αδιαίρετος, χαρακτηριστικό που οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν σημάδι καθαρής ουσίας.

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ:

Μέθοδος	Αποτέλεσμα	Σημασία
Συναρίθμηση	859	Πρώτος αριθμός
Αριθμολογία Δεκάδας	4	8+5+9=22 → 2+2=4 — Τετράδα, ο αριθμός της σταθερότητας, της λογικής και της δομής, που αντικατοπτρίζει τη συλλογιστική φύση του επιχειρήματος.
Αριθμός Γραμμάτων	10	10 γράμματα — Δεκάδα, ο αριθμός της πληρότητας, της τάξης και της ολοκλήρωσης, συμβολίζοντας ένα πλήρες και δομημένο επιχείρημα.
Αθροιστική	9/50/800	Μονάδες 9 · Δεκάδες 50 · Εκατοντάδες 800
Περιττός/Ζυγός	Περιττός	Αρσενική δύναμη
Αριστερό/Δεξί Χέρι	Δεξί	Θεϊκό πεδίο (≥100)
Πηλίκον	—	Συγκριτική μέθοδος
Νοταρικόν	Ε-Π-Ι-Χ-Ε-Ι-Ρ-Η-Μ-Α	Επίμονη Προσπάθεια Ικανής Χειρονομίας Ενεργοποιεί Ισχυρή Ρητορική Ηθική Μέθοδο Αποδείξεως.
Γραμματικές Ομάδες	5Φ · 2Η · 2Α	5 φωνήεντα (Ε, Ι, Ε, Η, Α), 2 ημίφωνα (Ρ, Μ), 2 άφωνα (Π, Χ).
Παλινδρομικά	Όχι
Ονοματομαντεία	—	Συγκριτική
Σφαίρα Δημοκρίτου	—	Μαντική με σεληνιακή ημέρα
Ζωδιακή Ισοψηφία	Δίας ♃ / Σκορπιός ♏	859 mod 7 = 5 · 859 mod 12 = 7

Ισόψηφες Λέξεις (859)

Λέξεις από το λεξικό Liddell-Scott-Jones με τον ίδιο λεξάριθμο (859) με το ἐπιχείρημα, αλλά διαφορετικής ρίζας:

ἀπορητικός

Ο «απορητικός», αυτός που αμφιβάλλει ή βρίσκεται σε αδιέξοδο. Η σύνδεση με το ἐπιχείρημα μπορεί να βρεθεί στην κοινή αναζήτηση της αλήθειας, όπου το επιχείρημα προσπαθεί να λύσει την απορία.

ἄσηπτος

Ο «άσηπτος», αυτός που δεν σαπίζει, άφθαρτος. Μια ενδιαφέρουσα αντίθεση με την παροδικότητα των επιχειρημάτων, καθώς η ασηψία υποδηλώνει αιωνιότητα και ακεραιότητα.

ἐπίθρεπτος

Ο «επιθρεπτός», αυτός που ανατρέφεται ή τρέφεται από κάποιον. Υποδηλώνει εξάρτηση και φροντίδα, σε αντίθεση με την αυτονομία της επιχειρηματολογίας, αλλά και την ανάγκη «θρέψης» ενός επιχειρήματος με στοιχεία.

ἐπικυκλίδιος

Ο «επικυκλίδιος», αυτός που βρίσκεται πάνω σε κύκλο, ή αναφέρεται σε επίκυκλο (αστρονομικός όρος). Μια σύνδεση με την κυκλική λογική ή την πολυπλοκότητα των επιχειρημάτων που μπορεί να μοιάζουν με περίπλοκες τροχιές.

εὔγραμμος

Ο «εύγραμμος», αυτός που έχει ωραία γραμμή, καλοσχεδιασμένος. Μπορεί να παραλληλιστεί με ένα καλοδομημένο και σαφές επιχείρημα, το οποίο χαρακτηρίζεται από ευκρίνεια και λογική συνοχή.

θεόπεμπτος

Ο «θεόπεμπτος», αυτός που έχει σταλεί από τους θεούς, θεόσταλτος. Υποδηλώνει θεϊκή προέλευση ή έμπνευση, σε αντίθεση με το ανθρώπινο, λογικό επιχείρημα, αλλά μπορεί να αναφερθεί στην «θεϊκή» ποιότητα ενός ακαταμάχητου επιχειρήματος.

Στο λεξικό LSJ υπάρχουν συνολικά 61 λέξεις με λεξάριθμο 859. Για τον πλήρη κατάλογο και AI σημασιολογικό φιλτράρισμα, δες το διαδραστικό εργαλείο.

Πηγές & Βιβλιογραφία

Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon, with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press, 1996.
Αριστοτέλης — Ρητορική. Μετάφραση, σχόλια: Δ. Λυπουρλής. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος, 2002.
Αριστοτέλης — Τοπικά. Μετάφραση, σχόλια: Β. Κάλφας. Αθήνα: Νήσος, 2006.
Θουκυδίδης — Ιστορίαι. Έκδοση Oxford Classical Texts. Oxford: Clarendon Press, 1942.
Ξενοφών — Κύρου Ανάβασις. Έκδοση Oxford Classical Texts. Oxford: Clarendon Press, 1904.
Πλάτων — Πολιτεία. Έκδοση Oxford Classical Texts. Oxford: Clarendon Press, 1902.

Εξερεύνησε τη λέξη στο διαδραστικό εργαλείο

AI φιλτράρισμα ισόψηφων + όλες οι μέθοδοι ενεργές

ΑΝΟΙΞΕ ΤΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ →

← Όλες οι λέξεις