ΕΙΚΟΝΙΟΝ

Ορισμός

Το εἰκόνιον (το) είναι υποκοριστικό του ουσιαστικού εἰκών (η), που σημαίνει «μικρή εικόνα, μικρό ομοίωμα, μικρό πορτραίτο». Η λέξη προέρχεται από τη ρίζα εἰκ- του ρήματος ἔοικα («μοιάζω, είμαι όμοιος»). Στην κλασική αρχαιότητα, το εἰκόνιον αναφερόταν σε οποιαδήποτε μικρή αναπαράσταση, όπως ένα αγαλματίδιο, ένα ανάγλυφο ή ένα ζωγραφικό πορτραίτο μικρού μεγέθους. Η χρήση του υποδηλώνει συχνά την οικειότητα ή την προσωπική φύση του αντικειμένου, σε αντίθεση με τις μεγαλύτερες, δημόσιες απεικονίσεις.

Με την εξέλιξη της χριστιανικής τέχνης, και ιδίως κατά τη βυζαντινή περίοδο, το εἰκόνιον απέκτησε μια εξειδικευμένη και ιερή σημασία. Αναφερόταν πλέον σε μια μικρή, φορητή εικόνα αγίων ή θείων προσώπων, η οποία χρησιμοποιούνταν για προσωπική λατρεία, προσευχή ή ως φυλαχτό. Αυτά τα εἰκόνια ήταν συχνά κατασκευασμένα από πολύτιμα υλικά και αποτελούσαν αντικείμενα ιδιαίτερης ευλάβειας, μεταφερόμενα εύκολα και τοποθετούμενα σε ιδιωτικούς χώρους ή σε μικρά παρεκκλήσια.

Η διάκριση μεταξύ εἰκών και εἰκόνιον δεν ήταν πάντα αυστηρή, αλλά το υποκοριστικό τόνιζε τη μικρή κλίμακα και συχνά την ιδιωτική ή προσωπική χρήση. Η λέξη διατηρεί τη θεμελιώδη σημασία της «ομοιότητας» ή «αναπαράστασης», αλλά την εφαρμόζει σε ένα αντικείμενο μικρότερου μεγέθους και, αργότερα, ειδικού θρησκευτικού περιεχομένου. Η σημασία του είναι κεντρική στην κατανόηση της εξέλιξης της ορθόδοξης εικονογραφίας και της λατρείας των εικόνων.

Οι Κύριες Σημασίες

1. Μικρό ομοίωμα, αγαλματίδιο — Στην κλασική αρχαιότητα, οποιαδήποτε μικρή αναπαράσταση προσώπου ή πράγματος, όπως ένα μικρό άγαλμα ή ένα ανάγλυφο. (Πλάτων, «Πολιτεία» 510a, αν και εκεί χρησιμοποιείται η γενικότερη «εἰκών»).
2. Μικρό πορτραίτο — Μια μικρή ζωγραφική ή γλυπτική απεικόνιση προσώπου, συχνά για προσωπική χρήση ή ως ενθύμιο.
3. Φορητή ιερή εικόνα — Κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο, μια μικρή, φορητή θρησκευτική εικόνα, συνήθως ζωγραφισμένη σε ξύλο, που χρησιμοποιείται για λατρευτικούς σκοπούς. (Βυζαντινές πηγές, π.χ. Θεόδωρος Στουδίτης).
4. Εικόνα-φυλαχτό — Ένα μικρό εἰκόνιον που φοριόταν ή μεταφερόταν ως μέσο προστασίας ή ευλογίας, ιδιαίτερα από στρατιώτες ή ταξιδιώτες.
5. Αναπαράσταση σε μικρογραφία — Γενικότερα, οτιδήποτε αποτελεί μια μικρή ή συμπυκνωμένη αναπαράσταση ενός μεγαλύτερου συνόλου ή ιδέας.
6. Εικονική αναπαράσταση — Μεταφορικά, μια συμβολική ή σχηματική απεικόνιση μιας έννοιας ή κατάστασης, σε μικρή κλίμακα.

Οικογένεια Λέξεων

εἰκ- (ρίζα του ρήματος ἔοικα, σημαίνει «μοιάζω, είμαι όμοιος»)

Η ρίζα εἰκ- αποτελεί τον πυρήνα μιας οικογένειας λέξεων που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της ομοιότητας, της αναπαράστασης και της εικασίας. Προερχόμενη από το αρχαίο ρήμα ἔοικα, το οποίο εκφράζει την ιδιότητα του να μοιάζει κανείς ή να φαίνεται, η ρίζα αυτή έχει δώσει ζωή σε ουσιαστικά, ρήματα και επίθετα που περιγράφουν τόσο την υλική απεικόνιση όσο και την πνευματική σύγκριση ή υπόθεση. Η παραγωγικότητά της είναι εμφανής από την κλασική εποχή μέχρι τη βυζαντινή, όπου η έννοια της «εικόνας» απέκτησε θεολογικές διαστάσεις.

Στα Αρχαία Κείμενα

Αν και το εἰκόνιον δεν εμφανίζεται συχνά σε κλασικά κείμενα, η έννοια της εικόνας και του ομοιώματος είναι κεντρική. Παραθέτουμε χωρία που αναδεικνύουν τη σημασία της ρίζας του:

Οι 18 Μέθοδοι

Η εφαρμογή των 18 παραδοσιακών μεθόδων λεξαριθμικής ανάλυσης στη λέξη ΕΙΚΟΝΙΟΝ:

Πηγές & Βιβλιογραφία

• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S. — A Greek-English Lexicon. Clarendon Press, Oxford, 9th ed., 1940.
• Bauer, W., Arndt, W. F., Gingrich, F. W., Danker, F. W. — A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. University of Chicago Press, 3rd ed., 2000.
• Πλάτων — Πολιτεία. Εκδόσεις Oxford University Press, διάφορες εκδόσεις.
• Πλάτων — Σοφιστής. Εκδόσεις Oxford University Press, διάφορες εκδόσεις.
• Όμηρος — Ιλιάς. Εκδόσεις Oxford University Press, διάφορες εκδόσεις.
• Παύλος, Απόστολος — Προς Κολοσσαείς. Καινή Διαθήκη, διάφορες εκδόσεις.
• Βυζαντινή Τέχνη και Εικονογραφία — Γενικές μελέτες και ιστορίες της βυζαντινής τέχνης.
• Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής — Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.